Từ trụ cột hỗ trợ đến động lực phát triển

Kiểm tra sự phát triển của nấm đông trùng hạ thảo trong phòng nuôi trồng tại Viện Nông nghiệp Thanh Hóa.

Chuyển biến về tư duy

Một trong những dấu ấn rõ nét nhất của nhiệm kỳ Đại hội XIII là sự chuyển biến mạnh mẽ về tư duy đối với KHCN và ĐMST. Nếu như trước đây, KH&CN chủ yếu được nhìn nhận ở vai trò hỗ trợ, thì trong giai đoạn hiện nay lĩnh vực này đã được xác định là động lực phát triển mang tính nền tảng và lâu dài của quốc gia.

Tinh thần đó được thể hiện xuyên suốt trong các văn kiện của Đảng, đặc biệt là Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, khẳng định KHCN, ĐMST và chuyển đổi số (CĐS) là đột phá chiến lược hàng đầu, gắn trực tiếp với nhiệm vụ phát triển nhanh lực lượng sản xuất hiện đại, hoàn thiện quan hệ sản xuất và đổi mới phương thức quản trị quốc gia. Đây không chỉ là sự mở rộng phạm vi nhận thức, mà là một bước chuyển căn bản về tư duy phát triển, đặt tri thức và sáng tạo vào trung tâm của tiến trình tăng trưởng.

Điểm mới trong tư duy lãnh đạo là sự chuyển dịch từ cách tiếp cận quản lý nặng về hành chính sang tư duy kiến tạo, phát triển, coi KH&CN là nguồn lực cần được khai phóng, nuôi dưỡng và khuyến khích. Thay vì chỉ tập trung đầu vào như kinh phí hay số lượng đề tài, cách tiếp cận mới nhấn mạnh hiệu quả đầu ra, giá trị ứng dụng và tác động thực tiễn đối với phát triển kinh tế - xã hội.

Sự chuyển biến về tư duy không chỉ dừng lại ở cấp Trung ương, mà đã lan tỏa mạnh mẽ tới các địa phương. Tại Thanh Hóa, việc triển khai các nghị quyết của Trung ương, đặc biệt là Nghị quyết số 57-NQ/TW đã đạt nhiều kết quả nổi bật. Nhận thức về vai trò của KHCN, ĐMST và CĐS được cụ thể hóa bằng mục tiêu xây dựng nền tảng vững chắc cho phát triển chính quyền số, kinh tế số và xã hội số, qua đó tạo động lực quan trọng cho tăng trưởng GRDP và nâng cao năng lực cạnh tranh của tỉnh.

Chính sự chuyển biến mạnh mẽ về tư duy đã tạo tiền đề quan trọng để KH&CN bước sang giai đoạn phát triển mới - giai đoạn của thể chế thông thoáng, tổ chức thực hiện linh hoạt và kết quả thực tiễn rõ nét.

Cải cách thể chế để bứt phá

Từ nền tảng tư duy mới, nhiệm kỳ Đại hội XIII chứng kiến những bước đột phá trong hoàn thiện thể chế KH&CN, được xem là khâu then chốt để hiện thực hóa vai trò động lực của lĩnh vực này. Nghị quyết số 57-NQ/TW nhấn mạnh yêu cầu thể chế phải đi trước một bước, đồng thời tháo bỏ những rào cản kìm hãm hoạt động nghiên cứu, ứng dụng và đổi mới sáng tạo trong suốt nhiều năm.

Một trong những đổi mới quan trọng là chuyển từ quản lý chặt chẽ theo quy trình sang quản lý theo mục tiêu và kết quả, tạo không gian linh hoạt hơn cho các tổ chức khoa học, doanh nghiệp và nhà nghiên cứu. Cơ chế tài chính cho KH&CN từng bước được cải cách theo hướng tăng quyền tự chủ, đơn giản hóa thủ tục, đồng thời gắn trách nhiệm với hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Đặc biệt, thể chế mới đã khuyến khích mạnh mẽ việc thương mại hóa kết quả nghiên cứu, coi doanh nghiệp là trung tâm của hệ sinh thái ĐMST. Các chính sách về sở hữu trí tuệ, phân chia lợi ích, ưu đãi thuế và tiếp cận vốn đã tạo động lực để doanh nghiệp đầu tư nhiều hơn cho nghiên cứu và phát triển, từng bước hình thành mối liên kết chặt chẽ giữa viện, trường và doanh nghiệp.

Ở cấp địa phương, Thanh Hóa là một ví dụ cho thấy sự chủ động trong tổ chức thực hiện. Tỉnh đã cụ thể hóa các chủ trương lớn của Trung ương bằng các chương trình, kế hoạch phát triển KHCN, ĐMST và CĐS gắn với cải cách hành chính và nâng cao hiệu quả quản trị. Đến nay, 100% cơ quan Nhà nước từ tỉnh đến xã thực hiện quản lý, điều hành trên môi trường mạng; trên 80% dịch vụ công được cung cấp trực tuyến; hạ tầng số từng bước được hiện đại hóa, đáp ứng yêu cầu vận hành chính quyền địa phương 2 cấp. CĐS trong các ngành, lĩnh vực được đẩy mạnh; thương mại điện tử, thanh toán không dùng tiền mặt ngày càng phổ biến; nhiều doanh nghiệp chủ động ứng dụng công nghệ số để đổi mới quy trình, nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh...

Tầm nhìn phát triển mới

Những chuyển biến căn bản về tư duy và thể chế đã mang lại kết quả thực tiễn ngày càng rõ nét, khẳng định vai trò của KHCN, ĐMST và CĐS trong phát triển kinh tế - xã hội. Trong nhiệm kỳ Đại hội XIII, đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng kinh tế được cải thiện, phản ánh xu hướng chuyển dịch từ tăng trưởng dựa vào vốn và lao động sang tăng trưởng dựa nhiều hơn vào tri thức và công nghệ.

Bệnh viện Đa khoa Thanh Hóa được đầu tư trang thiết bị hiện đại trong khám, chữa bệnh cho Nhân dân.

Kinh tế số trở thành điểm sáng nổi bật, từng bước khẳng định vị thế là động lực tăng trưởng mới. Các ngành công nghiệp công nghệ số, công nghiệp chế biến - chế tạo công nghệ cao và dịch vụ dựa trên nền tảng số phát triển mạnh mẽ, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và mở rộng không gian tăng trưởng. KH&CN cũng đóng vai trò quan trọng trong nông nghiệp, y tế, bảo vệ môi trường và ứng phó biến đổi khí hậu, góp phần cải thiện chất lượng cuộc sống của người dân.

Tại Thanh Hóa, tỷ trọng đóng góp của kinh tế số trong tổng quy mô nền kinh tế đạt 15,6% năm 2024. Xã hội số tiếp tục mở rộng với tỷ lệ người dân có tài khoản thanh toán điện tử trên 75%, chữ ký số đạt khoảng 35%; hạ tầng viễn thông, internet băng thông rộng được phủ khắp các địa bàn dân cư.

Trong lĩnh vực KHCN và ĐMST, nhiều đề tài, dự án đã được ứng dụng vào sản xuất nông nghiệp, công nghiệp và quản lý Nhà nước; phong trào khởi nghiệp ĐMST có bước phát triển tích cực; công tác tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng được tăng cường, góp phần nâng cao năng suất và sức cạnh tranh của sản phẩm, hàng hóa.

Bước vào giai đoạn tới, định hướng phát triển KH&CN được xác định rõ ràng hơn, với trọng tâm là tiếp tục hoàn thiện thể chế, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và làm chủ các công nghệ chiến lược. ĐMST và CĐS sẽ được lồng ghép sâu hơn vào mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội, từ quản trị quốc gia đến hoạt động của doanh nghiệp và sinh hoạt của người dân.

Nhiệm kỳ Đại hội XIII đã ghi dấu những bước chuyển căn bản của KH&CN Việt Nam, từ đổi mới tư duy, hoàn thiện thể chế đến tổ chức thực hiện và kết quả thực tiễn. Dưới ánh sáng Nghị quyết số 57-NQ/TW, KHCN, ĐMST và CĐS ngày càng khẳng định vai trò là động lực then chốt của phát triển kinh tế - xã hội. Với nền tảng đã được tạo dựng, cùng sự vào cuộc đồng bộ của Trung ương và địa phương, KH&CN sẽ tiếp tục là trụ cột quan trọng, góp phần hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước nhanh, bền vững, hướng tới mục tiêu Việt Nam trở thành quốc gia phát triển, có thu nhập cao trong những thập niên tới.

Bài và ảnh: Trần Hằng