Từ thí điểm thông quan tập trung: Bước chuyển mình của ngành Hải quan

Cán bộ Hải quan khu vực III xử lý tờ khai theo mô hình thông quan tập trung. Ảnh: H.A

Thay đổi tư duy quản lý: Từ phân tán sang tập trung, chuyên sâu

Từ ngày 01/6/2026, Chi cục Hải quan khu vực III đã tiên phong trong toàn ngành Hải quan triển khai thí điểm mô hình thông quan tập trung. Đây được xem là bước cải cách lớn sau hơn một thập kỷ vận hành hệ thống VNACCS/VCIS.

Điểm khác biệt cốt lõi của mô hình này là chuyển từ phương thức xử lý hồ sơ phân tán sang tập trung. Nếu trước đây, hồ sơ được tiếp nhận và xử lý tại nhiều đơn vị hải quan cửa khẩu và ngoài cửa khẩu, thì nay toàn bộ hồ sơ được xử lý tập trung tại Đội Thông quan đặt tại số 1328 Nguyễn Bỉnh Khiêm, thành phố Hải Phòng.

Theo Cục trưởng Cục Hải quan Nguyễn Văn Thọ, nếu như trước đây ngành Hải quan tập trung vào điện tử hóa thủ tục thì lần cải cách này hướng tới mô hình quản lý chuyên sâu, phi giấy tờ, vận hành hoàn toàn trên nền tảng dữ liệu số. Sự tách bạch giữa khâu kiểm tra hồ sơ và kiểm tra thực tế hàng hóa là bước tiến trong tư duy quản lý hiện đại. Theo đó, Đội Thông quan tập trung đảm nhiệm toàn bộ công tác tiếp nhận, kiểm tra hồ sơ, còn các đơn vị hải quan cửa khẩu tập trung thực hiện nhiệm vụ giám sát, kiểm tra thực tế và quản lý hàng hóa chịu sự giám sát.

Việc lựa chọn Hải Phòng - trung tâm xuất nhập khẩu và cảng biển lớn nhất cả nước - làm địa bàn thí điểm không phải ngẫu nhiên. Địa phương này hội tụ đầy đủ các điều kiện về quy mô hàng hóa, hạ tầng logistics, trình độ công nghệ thông tin và năng lực tổ chức thực hiện của đội ngũ cán bộ, công chức.

Đặc biệt, khoảng cách địa lý giữa các đơn vị hải quan tại Hải Phòng khá gần nhau, tạo điều kiện thuận lợi để vận hành và kiểm nghiệm khả năng đáp ứng của mô hình trong môi trường có lưu lượng tờ khai lớn và loại hình quản lý phức tạp. Để chuẩn bị cho sự thay đổi này, Chi cục Hải quan khu vực III đã bố trí 89 công chức chuyên trách cho Đội Thông quan, đồng thời tổ chức tập huấn cho hàng nghìn lượt cán bộ, công chức và doanh nghiệp, bảo đảm dòng chảy giao thương không bị gián đoạn.

Tối ưu hóa thời gian, nâng cao năng lực kiểm soát

Chỉ sau hơn một tháng vận hành, những con số thống kê đã bước đầu chứng minh hiệu quả của mô hình mới. Theo đó, thời gian thông quan trung bình của hàng hóa giảm khoảng 16% so với phương thức cũ. Việc số hóa chứng từ và phân công xử lý hồ sơ hoàn toàn tự động đã giúp loại bỏ nhiều rào cản hành chính, đồng thời giảm chi phí tuân thủ cho cộng đồng doanh nghiệp.

Đáng chú ý, hiệu quả quản lý cũng được phản ánh qua kết quả thu ngân sách. Trong tháng 6/2026, Đội Thông quan tập trung đã xử lý hơn 47.000 tờ khai, thu ngân sách khoảng 9.500 tỷ đồng. Đây là mức thu cao nhất từ trước đến nay của đơn vị, cho thấy việc tập trung hóa không làm chậm tiến độ xử lý mà còn góp phần nâng cao hiệu suất công việc.

Dưới góc độ quản lý nhà nước và kiểm soát rủi ro, mô hình thông quan tập trung đã giải quyết căn bản tình trạng dữ liệu phân tán. Trước đây, thông tin được lưu giữ tại từng cửa khẩu nên việc phân tích tổng thể gặp nhiều khó khăn. Khi dữ liệu được tập trung tại một đầu mối, năng lực phân tích và quản lý rủi ro được nâng lên rõ rệt.

Minh chứng là ngay trong tháng đầu tiên triển khai, cơ quan Hải quan đã phát hiện 425 dòng hàng có dấu hiệu rủi ro thông qua rà soát tập trung, bao gồm cả các tờ khai thuộc luồng xanh. Điều này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả phòng, chống gian lận thương mại mà còn góp phần bảo đảm tính công khai, minh bạch và chuẩn hóa tiêu chí xử lý hồ sơ trong toàn đơn vị.

Bên cạnh đó, sự hỗ trợ của Tổ công tác 24/7 gồm 12 thành viên của Cục Hải quan cũng là yếu tố quan trọng giúp kịp thời tháo gỡ các vướng mắc phát sinh, tạo niềm tin cho doanh nghiệp khi tiếp cận phương thức mới.

Tiến tới hải quan số và nhân rộng mô hình trên phạm vi toàn quốc

Việc triển khai thông quan tập trung không đơn thuần là thay đổi quy trình nghiệp vụ mà còn là bước đi chiến lược nhằm tiệm cận các chuẩn mực quốc tế, đặc biệt là mô hình "Centralized Clearance" của Liên minh châu Âu (EU).

Theo Phó Cục trưởng Cục Hải quan Âu Anh Tuấn, yêu cầu chuyển đổi này trở nên cấp thiết khi khối lượng công việc của ngành Hải quan tăng trung bình 10-15% mỗi năm, trong khi bộ máy phải tiếp tục tinh gọn theo chủ trương chung của Trung ương.

Mô hình thông quan tập trung là một trong những giải pháp quan trọng để thực hiện Chiến lược phát triển Hải quan đến năm 2030 và Nghị quyết số 57-NQ/TW về chuyển đổi số quốc gia. Từ kinh nghiệm triển khai tại Móng Cái năm 2018 và kết quả bước đầu tại Hải Phòng năm 2026, ngành Hải quan đã có thêm cơ sở thực tiễn để xây dựng lộ trình nhân rộng mô hình trên phạm vi cả nước. Hiện mô hình được áp dụng đối với hàng hóa qua cảng biển và sẽ tiếp tục mở rộng sang các loại hình quản lý khác sau khi có đánh giá tổng thể.

Sức lan tỏa của mô hình thông quan tập trung tại Hải Phòng cũng đã tác động tích cực đến nhiều địa phương. 4 chi cục hải quan khu vực, trong đó có Chi cục Hải quan khu vực XI (quản lý địa bàn Nghệ An, Hà Tĩnh), đã chủ động thành lập tổ triển khai và cử đoàn công tác đến Hải Phòng khảo sát, học tập kinh nghiệm. Với tinh thần chủ động, các đơn vị đang tích cực rà soát hạ tầng công nghệ thông tin và nguồn nhân lực để sẵn sàng triển khai khi được giao nhiệm vụ.

Có thể khẳng định, thông quan tập trung là hướng đi tất yếu để xây dựng ngành Hải quan hiện đại, chuyên nghiệp và minh bạch. Để mô hình tiếp tục phát huy hiệu quả khi được nhân rộng, doanh nghiệp cũng cần chủ động nâng cao năng lực công nghệ, chuẩn hóa dữ liệu khai báo và tăng cường tuân thủ pháp luật. Sự đồng hành giữa cơ quan quản lý và cộng đồng doanh nghiệp trên nền tảng dữ liệu số sẽ góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng nền hải quan phi giấy tờ, thông minh, hiệu quả, qua đó đóng góp tích cực vào phát triển kinh tế - xã hội của đất nước./.

MINH ANH