Từ sụp đổ sông băng đến lũ quét: Nguyên nhân nào gây ra chuỗi thảm họa ở Nepal?

Theo các phân tích ban đầu, một phần lớn sông băng ở khu vực núi cao đã bất ngờ sụp xuống, cuốn theo đất đá và tạo thành dòng lở băng - đá với tốc độ lớn.

Khối vật chất này tràn vào sông Lhende Khola, gây tắc nghẽn dòng chảy và hình thành một dạng đập tự nhiên tạm thời.

Khi khối vật chất không còn giữ được nước, dòng chảy bị dồn nén phía thượng nguồn bất ngờ được giải phóng, cuốn theo lượng lớn bùn, đá và các mảnh vụn xuống hạ lưu.

Dòng lũ nhanh chóng lan vào hệ thống sông Bhote Koshi và Trishuli, gây ngập lụt và lở đất trên diện rộng tại Nepal.

Cơ chế này cũng lý giải vì sao lũ xuất hiện đột ngột trong điều kiện không có mưa lớn ngay trước thời điểm xảy ra thảm họa.

Những hệ thống cảnh báo lũ thông thường vốn dựa nhiều vào lượng mưa, vì vậy khó phát hiện và cảnh báo sớm một sự kiện bắt nguồn từ sụp đổ băng hà và lở băng - đá.

Hình ảnh từ một trong các clip cho thấy khoảnh khắc sông băng sụp đổ. Ảnh cắt từ clip

Ban đầu, rung chấn ghi nhận tại khu vực được cho là 1 trận động đất khoảng 4,4 độ và có khả năng kích hoạt vụ lở đất.

Tuy nhiên, phân tích của Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ sau đó cho thấy, tín hiệu địa chấn thực chất được tạo ra bởi quá trình sụp đổ băng hà, lở đá và dòng vật chất sau đó.

Địa hình Himalaya cũng góp khiến hậu quả thêm nghiêm trọng. Các sườn núi dốc khiến dòng vật chất lao xuống nhanh, trong khi những thung lũng hẹp tập trung nước, bùn và đá vào cùng một hướng, trực tiếp đe dọa các khu dân cư và công trình nằm dọc các tuyến sông.

Một yếu tố khác được các nhà khoa học đặt ra là sự thay đổi của môi trường băng giá tại Himalaya.

Nhiệt độ gia tăng có thể làm sông băng thu hẹp và lớp đất đá đóng băng lâu năm suy yếu, từ đó khiến địa hình núi cao trở nên kém ổn định hơn.

Tuy nhiên, nguyên nhân cụ thể khiến khối sông băng sụp đổ vào ngày 26-8 vẫn đang được nghiên cứu và chưa thể kết luận trực tiếp do biến đổi khí hậu.

Sự kết hợp giữa sụp đổ sông băng, lở băng - đá, tắc nghẽn dòng sông và giải phóng nước đột ngột đã tạo nên dòng lũ có sức tàn phá lớn, trong khi thời gian từ lúc bắt đầu xuất hiện các dấu hiệu đến khi dòng lũ tràn xuống hạ lưu rất ngắn, khiến việc cảnh báo và sơ tán gặp nhiều khó khăn.

Hiện cơ quan chức năng Nepal ghi nhận hơn 670 người đã thiệt mạng tại Nepal và ít nhất 16 người tử vong ở Trung Quốc. Khoảng 3.000 người vẫn đang mất tích, riêng tại các dự án thủy điện ở Nepal, lực lượng cứu hộ đang tìm kiếm gần 900 nhân viên mất tích.

LÊ QUẢNG