Trách nhiệm xã hội của báo chí khi ứng dụng trí tuệ nhân tạo

Ứng dụng trí tuệ nhân tạo là tất yếu

Phải khẳng định ngay rằng, AI đã làm thay con người rất nhiều công việc mang tính tổng hợp, thống kê, mô tả..., thực sự trở thành một trong những công nghệ có sức ảnh hưởng sâu rộng nhất đối với hoạt động báo chí - truyền thông. Từ khâu thu thập dữ liệu, phân tích thông tin, biên tập, sản xuất video, thiết kế hình ảnh cho đến phân phối nội dung cá nhân hóa, AI đang làm thay đổi căn bản quy trình tác nghiệp báo chí truyền thống.

Vào đầu năm 2025, Viện Reuters công bố Báo cáo Tin tức Kỹ thuật số 2025 sau khi thực hiện khảo sát với 326 nhà lãnh đạo truyền thông đến từ 51 quốc gia và vùng lãnh thổ. Kết quả cho thấy, có tới 96% số tòa soạn sẽ tiếp tục sử dụng AI để làm SEO (tối ưu hóa công cụ tìm kiếm), dịch tự động, biên tập…; 80% số tòa soạn sẽ sử dụng AI để cải thiện và đề xuất nội dung cá nhân hóa; 77% dùng để tạo nội dung và 73% dùng để thu thập tin tức (xác thực thông tin, phát triển báo chí dữ liệu và điều tra)...

AI đang làm thay đổi căn bản quy trình tác nghiệp báo chí truyền thống. Ảnh: CHATGPT

Khảo sát của Viện Nghiên cứu báo chí Reuters (Mỹ) đối với 280 lãnh đạo truyền thông tại 51 quốc gia công bố tháng 1/2026 cho thấy, phần lớn các cơ quan báo chí đang tăng đầu tư cho video ngắn, podcast, nội dung đa nền tảng và các mô hình phân phối trực tiếp tới công chúng. Trong khi đó, khoảng 75% số lãnh đạo được khảo sát cho biết họ khuyến khích đội ngũ phóng viên vận hành theo tư duy của các nhà sáng tạo nội dung số nhằm thích ứng với môi trường truyền thông mới.

Tại Việt Nam, không có số liệu khảo sát, điều tra chính thức, nhưng chắc chắn con số đó cũng không hề thấp hơn. Vấn đề là quy mô, mức độ tham gia của AI đến đâu vào các quy trình sản xuất sản phẩm báo chí. Nhiều cơ quan báo chí đã sử dụng AI trong nhiều công đoạn, từ soát lỗi chính tả đến tổng hợp thông tin, tư liệu, gợi ý đề tài, đọc nội dung, làm podcast, thiết kế đồ họa, tạo những sản phẩm báo chí để tham khảo, kế thừa ở nhiều khâu nội dung cũng như cá nhân hóa nội dung phục vụ độc giả... Đó đều là những công việc phổ biến, mang tính thống kê, tổng hợp, mô tả hay gợi ý dựa trên dữ liệu, thông tin đầu vào có sẵn.

Hơn lúc nào hết, việc sử dụng AI cần phải đề cao đạo đức nghề nghiệp, nêu cao trách nhiệm xã hội, tinh thần phụng sự, vì sự phát triển tốt đẹp, vững bền của đất nước trong kỷ nguyên phát triển mới. Đó chính là sự tiếp nối mạch nguồn, thực sự là “vũ khí tư tưởng” sắc bén mà Báo chí Cách mạng Việt Nam đã thực hiện, gìn giữ, đắp bồi suốt hơn 1 thế kỷ qua, đóng góp không nhỏ vào sự phát triển thịnh vượng của đất nước.

Tuy nhiên, những công việc mang tính sáng tạo, với dấu ấn cá nhân đậm nét cùng sự bày tỏ quan điểm, phong cách sử dụng ngôn ngữ thì AI không thể đảm đương. Với báo chí, riêng việc sản xuất nội dung ở cả 4 loại hình báo chí (báo in, phát thanh, truyền hình, báo mạng điện tử), ở một số thể loại nhất định như viết tin, nhất là những tin dự báo thời tiết, thể thao, chứng khoán..., bài phản ánh hay việc kiểm tra chính tả, AI đều có thể thực hiện một cách nhanh chóng, hiệu quả, miễn là nhà báo, cơ quan báo chí cung cấp dữ liệu đầu vào một cách trung thực, khách quan, chính xác, kịp thời. Nhưng với các nhóm thể loại báo chí chính luận đòi hỏi sự tham gia rất sâu của nhà báo, AI khó có thể can thiệp.

Một số nghiên cứu cho rằng, có 5 công việc AI không bao giờ làm thay được nhà báo, đó là: 1. Có tư duy phản biện và đặt câu hỏi đúng: Nhà báo đặt câu hỏi sâu sắc, nghi ngờ hợp lý và tìm kiếm sự thật đằng sau bề mặt; 2. Hiểu bối cảnh và chiều sâu con người: Cảm nhận, thấu hiểu cảm xúc, văn hóa, xã hội để phản ánh đầy đủ bức tranh sự thật; 3. Tác nghiệp thực địa và trải nghiệm thực tế: Có mặt tại hiện trường, quan sát, xác minh, trò chuyện và ghi nhận bằng trải nghiệm thật; 4. Đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội: Chịu trách nhiệm với sự thật, công chúng và những hệ quả từ mỗi bài viết và 5. Sáng tạo nội dung mang dấu ấn cá nhân: Kể chuyện bằng góc nhìn, cảm xúc và phong cách riêng - điều tạo nên giá trị và ảnh hưởng.

Trong 5 nhóm công việc mà AI không thể thay thế nhà báo kể trên, có vấn đề đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội. Điều này đồng nghĩa rằng, trong sản xuất nội dung các sản phẩm báo chí, vấn đề đạo đức nghề nghiệp phải được đặc biệt coi trọng, thậm chí tôn thờ. Có nghĩa rằng, nhà báo chỉ có thể tham khảo AI, chứ không thể mượn AI để sản xuất toàn bộ nội dung, dù là một tác phẩm báo chí.

Cần đề cao đạo đức nghề nghiệp, trách nhiệm xã hội

Với những tác phẩm báo chí có tác động rộng rãi, sâu sắc, tức thì tới công chúng, nhà báo chỉ có thể tham khảo AI trong quá trình tác nghiệp. Những tham khảo ấy cũng phải đo lường, định giá được những tác động có thể xảy ra, những hậu quả có thể đưa đến, nhất là với số đông công chúng. Đó chính là việc đề cao trách nhiệm xã hội, tôn trọng đạo đức nghề nghiệp, sự thật, sức lao động báo chí của nhà báo cũng như cơ quan báo chí. Trách nhiệm xã hội của báo chí cần gắn với việc không lệ thuộc vào các mô hình AI nước ngoài, bởi chúng ta không thể kiểm soát được những thông tin có thể lộ lọt, không kiểm soát, không bảo mật... Những điều đó khiến AI có thể tạo ra các tác phẩm báo chí không đúng sự thật, sai lệch về tư tưởng, đạo đức, không bảo đảm tính giáo dục, sự nhân văn.

Điều này là hết sức cần thiết, bởi đã xảy ra hiện tượng ảo giác AI (AI Hallucination) - hiện tượng hệ thống AI, nhất là AI tạo sinh như ChatGPT, Gemini... đưa ra các thông tin sai lệch, sai sự thật, bịa đặt, nhưng lại được trình bày bằng văn phong hết sức logic, hợp lý, trôi chảy, tự tin... Yann LeCun - Giám đốc AI tại Meta cho rằng: “Ảo giác AI xảy ra khi mô hình ngôn ngữ 'điền vào chỗ trống' bằng thông tin không chính xác hoặc không liên quan, thay vì thừa nhận rằng nó không biết câu trả lời”. Một ví dụ cụ thể: Kênh truyền thông CNET phải đính chính hàng chục bài viết do AI hỗ trợ sản xuất trong năm 2023 hay các trường hợp AI tạo ra thông tin sai lệch tại một số cơ quan truyền thông đã làm gia tăng các tranh luận về tính chính xác, trách nhiệm biên tập và đạo đức nghề nghiệp của nhà báo.

Khi đạo đức nghề nghiệp, trách nhiệm xã hội không được xem trọng là điều hết sức nguy hiểm! Điều đó không khác gì sự lừa dối, bịa đặt, xuyên tạc một cách trắng trợn. Ngạn ngữ phương Tây cho rằng: “Một nửa cái bánh mì vẫn là bánh mì, nhưng một nửa sự thật không còn là sự thật”. Điều này báo chí thế giới và trong nước luôn tôn trọng, tôn thờ. Vậy thì khi “ảo giác AI” xuất hiện trong báo chí, sự thật đã không được bảo đảm tính toàn vẹn và không còn là sự thật. Trách nhiệm xã hội đối với báo chí là vấn đề hết sức hệ trọng trong trường hợp này, khi thông tin cung cấp không đúng sự thật.

Nhìn rộng ra, khi báo chí không thể động chạm tới sự thật cùng những tiêu chí khách quan, tính minh bạch, sự công bằng của vấn đề, sự kiện được đề cập, nó sẽ gây những tác động không tốt, thậm chí hết sức tiêu cực tới xã hội. Và khi ấy, trách nhiệm giải trình, trách nhiệm pháp lý của nhà báo, cơ quan báo chí sẽ được nhắc đến, và thực thi. Vì vậy, các nhà báo, cơ quan báo chí cần tự mình kiểm soát AI, thậm chí thành lập bộ phận đảm trách công việc này, để thông tin giữ được sự trung thực, khách quan, tính toàn vẹn, không tác động tiêu cực đến đời sống xã hội.

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra như vũ bão, thông tin trên mạng chi phối, tác động rộng rãi, liên tục, tức thì tới công chúng tiếp nhận, việc các cơ quan báo chí sử dụng AI trong quá trình sản xuất nội dung, phân phối trên các nền tảng khác nhau là điều tất yếu. Vấn đề quan trọng là mỗi nhà báo, mỗi cơ quan báo chí cần phải đề cao trách nhiệm xã hội của mình, để thông tin không bị bóp méo, “sáng tác”, gây hại.

TS. Nguyễn Tri Thức - Ủy viên Ban Biên tập Tạp chí Cộng sản