Giữ ngọn lửa niềm tin trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc

Chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ trong mọi lĩnh vực của đời sống. Trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi căn bản cách con người sản xuất, phân phối và tiếp nhận thông tin. Không gian truyền thông trở nên rộng mở hơn bao giờ hết, nhưng cũng phức tạp hơn bao giờ hết.

Trong bối cảnh đó, câu chuyện về báo chí không còn chỉ là câu chuyện của nghề nghiệp hay công nghệ. Đó là câu chuyện về vị thế của báo chí trong hành trình phát triển quốc gia, là câu chuyện về việc báo chí sẽ đóng góp như thế nào cho công cuộc kiến tạo một Việt Nam hùng cường, thịnh vượng và hội nhập sâu rộng với thế giới. Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc đang đặt ra cho báo chí những sứ mệnh mới, yêu cầu mới và những cơ hội phát triển chưa từng có.

Báo chí trước những thay đổi mang tính thời đại

Trong hơn một thế kỷ tồn tại và phát triển, báo chí Việt Nam đã đồng hành cùng dân tộc qua các cuộc đấu tranh giải phóng đất nước, công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội, tiến trình đổi mới và hội nhập quốc tế.

Ở mỗi giai đoạn lịch sử, báo chí đều tìm được vị trí của mình trong dòng chảy phát triển chung của đất nước.

Ngày nay, môi trường hoạt động của báo chí đang thay đổi với tốc độ rất nhanh. Nếu như trước đây báo chí là một trong những nguồn cung cấp thông tin chủ yếu cho xã hội thì hiện nay, thông tin được sản xuất và lan truyền từ hàng triệu cá nhân, tổ chức.

Một người dân với chiếc điện thoại thông minh có thể phát trực tiếp một sự kiện đến hàng nghìn người theo dõi. Một đoạn video ngắn trên mạng xã hội có thể thu hút lượng tiếp cận lớn hơn nhiều bài báo trên các báo lớn. Các nền tảng số quốc tế đang trở thành nơi công chúng dành phần lớn thời gian để tiếp nhận thông tin.

Sự dịch chuyển đó tạo nên áp lực cạnh tranh chưa từng có đối với các cơ quan báo chí.

Nhiều người từng lo ngại rằng báo chí sẽ mất vai trò trước sự phát triển của mạng xã hội. Tuy nhiên, thực tiễn những năm gần đây cho thấy điều ngược lại. Trong bối cảnh thông tin hỗn độn, tin giả, tin sai sự thật, nội dung thao túng cảm xúc và các sản phẩm do AI tạo ra ngày càng xuất hiện nhiều hơn, nhu cầu về những nguồn tin chính xác, đáng tin cậy lại trở nên cấp thiết hơn.

TS. Phan Văn Kiền

Công chúng có thể xem thông tin ở bất cứ đâu, nhưng khi cần xác thực một vấn đề quan trọng, họ vẫn tìm đến những cơ quan báo chí chính thống. Sự tin cậy chính là lợi thế cốt lõi của báo chí trong thời đại số.

Uy tín nghề nghiệp, quy trình kiểm chứng, trách nhiệm xã hội và đạo đức báo chí là những giá trị mà các nền tảng công nghệ khó có thể thay thế. Thuật toán có thể giúp phân phối thông tin nhanh hơn. AI có thể hỗ trợ tổng hợp dữ liệu, tạo văn bản hay sản xuất video. Nhưng khả năng xác minh sự thật, đánh giá bối cảnh xã hội, nhận diện giá trị nhân văn và đưa ra những quyết định mang tính đạo đức vẫn thuộc về con người.

Bởi vậy, tương lai của báo chí không nằm ở việc chạy đua tốc độ với mạng xã hội hay cạnh tranh trực diện với AI trong các công việc mang tính kỹ thuật. Tương lai ấy nằm ở việc củng cố vai trò của báo chí như một thiết chế xã hội bảo vệ sự thật, thúc đẩy đối thoại xã hội và góp phần định hướng phát triển đất nước.

Trong kỷ nguyên số, giá trị của báo chí không giảm đi. Ngược lại, những giá trị cốt lõi của báo chí đang trở nên quan trọng hơn.

Đồng hành cùng khát vọng phát triển đất nước

Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển mới với nhiều mục tiêu lớn lao. Đó là xây dựng nền kinh tế tri thức, phát triển khoa học công nghệ, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, phát triển văn hóa, con người Việt Nam và nâng cao vị thế đất nước trên trường quốc tế.

Để hiện thực hóa những mục tiêu đó cần có sự đồng thuận xã hội rộng lớn. Báo chí là một trong những lực lượng quan trọng tạo dựng sự đồng thuận ấy.

Trong những năm gần đây, chúng ta chứng kiến nhiều chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước được triển khai với quy mô rộng khắp: chuyển đổi số quốc gia, cải cách thể chế, tinh gọn bộ máy, phát triển khoa học công nghệ, xây dựng Chính phủ số, kinh tế số, xã hội số, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Đây đều là những lĩnh vực đòi hỏi sự tham gia của toàn xã hội. Muốn chính sách đi vào cuộc sống cần có quá trình truyền thông hiệu quả. Muốn người dân hiểu, tin tưởng và tham gia cần có những diễn giải dễ hiểu, thuyết phục và gần gũi. Báo chí chính là cầu nối giữa chủ trương, chính sách với thực tiễn đời sống.

TS. Phan Văn Kiền và sinh viên Khoa Báo, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn

Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc cũng đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trên mặt trận thông tin. Trong thế giới toàn cầu hóa, hình ảnh quốc gia ngày càng được định hình thông qua truyền thông. Các quốc gia cạnh tranh bằng công nghệ, kinh tế, văn hóa và cả sức mạnh truyền thông. Mỗi tác phẩm báo chí đối ngoại, mỗi câu chuyện về con người Việt Nam, mỗi hình ảnh về đất nước đổi mới đều góp phần xây dựng thương hiệu quốc gia với quốc tế.

Trong nhiều năm qua, báo chí Việt Nam đã góp phần quảng bá hình ảnh một đất nước hòa bình, ổn định, năng động và giàu tiềm năng phát triển. Tuy nhiên, yêu cầu trong giai đoạn mới cao hơn rất nhiều. Báo chí và truyền thông quốc gia cần chuyển từ tư duy giới thiệu sang tư duy kiến tạo ảnh hưởng.

Cần kể những câu chuyện hấp dẫn hơn về Việt Nam. Cần sáng tạo những nội dung có khả năng lan tỏa trên quy mô toàn cầu. Cần chủ động tham gia vào các cuộc đối thoại quốc tế thay vì chỉ phản ứng trước các sự kiện. Đó là một không gian phát triển rộng lớn đối với báo chí Việt Nam trong những năm tới.

Đổi mới để giữ vững vai trò dẫn dắt

Sứ mệnh lớn lao luôn đi kèm với những yêu cầu đổi mới mạnh mẽ. Một trong những thách thức lớn nhất của báo chí hiện nay là sự thay đổi trong hành vi tiếp nhận thông tin của công chúng. Thế hệ trẻ đang dành nhiều thời gian cho các nền tảng số. Họ tiếp cận thông tin qua video ngắn, podcast, infographic, bản tin cá nhân hóa và các công cụ tìm kiếm tích hợp AI. Thói quen đọc báo theo cách truyền thống đang giảm dần. Điều đó đòi hỏi các cơ quan báo chí phải thay đổi cách tiếp cận công chúng.

Nội dung vẫn là yếu tố quyết định, nhưng hình thức thể hiện cần phù hợp với môi trường truyền thông mới. Một bài báo hay không chỉ cần chính xác và sâu sắc mà còn phải được trình bày theo cách hấp dẫn, dễ tiếp cận và phù hợp với thói quen sử dụng của người đọc hiện đại.

Nhiều cơ quan báo chí đã chủ động chuyển đổi mô hình hoạt động theo hướng tòa soạn hội tụ, phát triển đa nền tảng, ứng dụng dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo vào quy trình sản xuất nội dung. Đó là xu hướng tất yếu.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ là công cụ. Điều quan trọng hơn là tư duy đổi mới. Nếu chỉ thay đổi công nghệ mà không thay đổi cách làm báo thì rất khó tạo ra sự khác biệt.

Một thách thức khác là vấn đề nguồn nhân lực. Kỷ nguyên số đang làm thay đổi chân dung người làm báo. Nhà báo trong bối cảnh mới cần hiểu công nghệ, biết khai thác dữ liệu, có khả năng làm việc trong môi trường đa phương tiện và có năng lực thích ứng nhanh với những thay đổi liên tục của nghề nghiệp.

Tuy nhiên, năng lực công nghệ không phải là yếu tố quan trọng nhất. Điều làm nên giá trị của nhà báo vẫn là tri thức nền tảng, tư duy phản biện, năng lực phân tích xã hội, bản lĩnh nghề nghiệp và trách nhiệm công dân. Khi AI có thể tạo ra văn bản trong vài giây, khả năng đặt câu hỏi đúng, phát hiện vấn đề mới và tìm kiếm sự thật sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh quan trọng nhất của người làm báo.

Bởi vậy, đào tạo báo chí trong giai đoạn hiện nay cần theo cách tiếp cận mới. Các trường không chỉ đào tạo kỹ năng nghề nghiệp mà phải trang bị cho người học năng lực học tập suốt đời, khả năng thích ứng với công nghệ mới và nền tảng tri thức sâu rộng.

Giữ vững niềm tin, kiến tạo tương lai

Kỷ niệm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam năm nay diễn ra trong bối cảnh đất nước đang hướng tới những mục tiêu phát triển đầy khát vọng. Đây cũng là thời điểm để nhìn lại chặng đường đã qua và suy nghĩ về con đường phía trước của báo chí nước ta.

Lịch sử hơn một thế kỷ của Báo chí Cách mạng Việt Nam cho thấy mỗi khi đất nước đứng trước những bước ngoặt lớn, báo chí đều tìm thấy động lực để đổi mới và phát triển. Từ những tờ báo bí mật trong thời kỳ đấu tranh giành độc lập đến hệ thống truyền thông đa nền tảng của thời đại số hôm nay là một hành trình đầy nỗ lực, sáng tạo và cống hiến.

Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc đang mở ra những cơ hội mới cho báo chí. Công nghệ mang lại những công cụ mạnh mẽ hơn. Không gian truyền thông mở rộng hơn. Khả năng kết nối với công chúng chưa bao giờ thuận lợi như hiện nay.

Song điều làm nên sức mạnh của báo chí vẫn là niềm tin mà xã hội dành cho báo chí. Niềm tin ấy được xây dựng từ sự trung thực, khách quan, trách nhiệm và tinh thần phụng sự cộng đồng. Niềm tin ấy được tạo nên từ hàng nghìn nhà báo đang ngày đêm có mặt ở những nơi khó khăn nhất của cuộc sống để ghi lại sự thật, phản ánh hơi thở của thời đại và lan tỏa những giá trị tích cực.

Trong hành trình phát triển của đất nước, báo chí sẽ tiếp tục là lực lượng đồng hành cùng dân tộc, góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, quảng bá hình ảnh Việt Nam ra thế giới và khơi dậy khát vọng phát triển trong mỗi người dân.

Cũng cần nhìn nhận rằng, Ngày 21/6 năm nay diễn ra trong bối cảnh hệ thống báo chí cả nước đang trải qua những thay đổi sâu rộng về tổ chức và mô hình hoạt động. Quá trình sắp xếp, tinh gọn bộ máy, hợp nhất và cơ cấu lại các cơ quan báo chí đã tạo ra những tác động đáng kể đối với đội ngũ người làm báo cũng như hoạt động của nhiều tòa soạn.

Tuy nhiên, nếu nhìn từ yêu cầu phát triển lâu dài của đất nước và của chính nền báo chí cách mạng, bản chất của quá trình này là tái cấu trúc để nâng cao chất lượng, hiệu quả và năng lực cạnh tranh của hệ thống báo chí trong môi trường truyền thông số.

Việc sắp xếp lại mô hình hoạt động không làm thay đổi chức năng, sứ mệnh hay trách nhiệm xã hội của báo chí cách mạng. Trái lại, nó tạo điều kiện để các cơ quan báo chí tập trung nguồn lực hơn cho nội dung chất lượng cao, đầu tư cho công nghệ, đổi mới phương thức hoạt động và xây dựng những tòa soạn có năng lực thích ứng tốt hơn với yêu cầu của thời đại.

Trong một môi trường truyền thông ngày càng cạnh tranh, báo chí chân chính sẽ tiếp tục khẳng định giá trị bằng chất lượng thông tin, tính chuyên nghiệp và uy tín xã hội.

Ở góc độ đó, quá trình tinh gọn hiện nay có thể được xem như một bước chuyển cần thiết để báo chí Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới với nền tảng vững chắc hơn, hiệu quả hơn và phù hợp hơn với kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Những biến động của hiện tại vì thế cần được nhìn nhận như một phần của tiến trình đổi mới, nhằm chuẩn bị cho một nền báo chí mạnh hơn, hiện đại hơn và có khả năng đóng góp nhiều hơn cho sự phát triển của đất nước trong những thập niên tới.

TS. Phan Văn Kiền (Viện trưởng Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN)