Tiến sĩ Bệnh viện Nhi Trung ương giải mã não mô cầu dễ gây các đợt bùng phát

Theo Viện Pasteur TPHCM, từ đầu năm đến nay, phía Nam ghi nhận 42 ca mắc bệnh do não mô cầu, trong đó có 7 trường hợp tử vong. Tại TPHCM, chùm ca bệnh não mô cầu B xuất hiện tại Trường THCS Hai Bà Trưng, xã Hiệp Phước, trong đó 1 em tử vong. Mới đây, một nam sinh 12 tuổi học Trường TH-THCS-THPT Ngô Thời Nhiệm, phường Bình Dương (TPHCM) cũng được chẩn đoán xác định nhiễm não mô cầu nhóm B.

“Tảng băng chìm" người lành mang trùng -  Nguồn lây không dấu vết

Dưới góc nhìn dịch tễ học, TS.BS Lê Kiến Ngãi, Trưởng khoa Dự phòng và Kiểm soát nhiễm khuẩn, Bệnh viện Nhi Trung ương, cho hay nguyên nhân cốt lõi khiến não mô cầu dễ gây ra các đợt bùng phát bất ngờ là hiện tượng người lành mang trùng.

Các học sinh tiếp xúc gần với ca bệnh tại Trường TH-THCS-THPT Ngô Thời Nhiệm được uống kháng sinh dự phòng. Ảnh: HCDC

Vi khuẩn Neisseria meningitidis cư trú tự nhiên ở vùng hầu họng của con người. Trong điều kiện bình thường, khoảng 5-10% dân số chung (và có thể lên tới 20-25% ở lứa tuổi thanh thiếu niên) mang vi khuẩn trong họng nhưng không hề có triệu chứng lâm sàng.

Những "người mang trùng ẩn mình" này đóng vai trò như một nguồn lây âm thầm. Thông qua các giọt bắn dịch tiết hô hấp khi ho, hắt hơi, nói chuyện gần hoặc dùng chung đồ dùng cá nhân, vi khuẩn truyền từ người này sang người khác mà không ai hay biết. Khi gặp một cá thể cảm nhiễm có hệ miễn dịch chưa có bảo vệ, vi khuẩn mới vượt qua hàng rào niêm mạc họng, xâm nhập vào máu và màng não để gây bệnh cấp tính.

Sự xuất hiện của ca bệnh tại trường học không phải là ngẫu nhiên. Môi trường tập trung đông người là điều kiện lý tưởng nhất cho sự phát tán của vi khuẩn não mô cầu do hội tụ đủ ba yếu tố: Mật độ tiếp xúc cao; Hành vi xã hội đặc thù (thói quen dùng chung cốc nước, thìa, đũa, đồ dùng học tập hoặc tiếp xúc gần gũi ở lứa tuổi học đường làm tăng vọt tốc độ lây truyền qua giọt bắn) và quần thể cảm nhiễm nhạy cảm.

'Chỉ 1 ca cũng là quá đủ': Gánh nặng bệnh tật tàn khốc

Bác sĩ Ngãi cho hay các nhà dịch tễ học luôn xếp bệnh do não mô cầu vào nhóm tình trạng y tế khẩn cấp, dù số ca mắc ít hơn nhiều so với các bệnh truyền nhiễm khác như cúm, sởi hay sốt xuất huyết bởi vì mức độ tàn phá của căn bệnh này diễn ra thảm khốc.

Từ một người chỉ có triệu chứng sốt hay đau họng ban đầu, bệnh có thể diễn tiến "thần tốc", chuyển sang sốc nhiễm trùng huyết, viêm màng não mủ và tử vong trong vòng 24 giờ.

Dù bệnh nhân được chẩn đoán sớm và điều trị bằng kháng sinh tại các khoa hồi sức tích cực (ICU), tỷ lệ tử vong vẫn ở mức rất cao, từ 10% đến 15%. Đáng nói, khoảng 10-20% số người bệnh sống sót phải chịu đựng các di chứng vĩnh viễn như đoạn chi (tháo khớp tay/chân do hoại tử tử ban), điếc hoàn toàn, tổn thương não, động kinh hoặc suy thận mạn tính. 

 Tiêm vắc xin là biện pháp phòng bệnh hiệu quả nhất làm giảm tỷ lệ mắc bệnh và tử vong do bệnh truyền nhiễm. Ảnh: BVCC

Một yếu tố khác khiến dịch bệnh bùng phát là "lỗ hổng" trong bao phủ vắc xin. Vi khuẩn não mô cầu có ít nhất 5 nhóm huyết thanh chính gây bệnh xâm lấn nguy hiểm bao gồm A, B, C, W-135 và Y. Nhiều trẻ em mới chỉ được tiêm phòng 1 hoặc 2 nhóm (ví dụ chỉ tiêm nhóm B/C hoặc chỉ tiêm ACWY) nên vẫn để ngỏ nguy cơ trước các nhóm còn lại. Thực tế nhiều trẻ, kể cả trẻ lớn không được tiếp cận với vắc xin phòng não mô cầu.

Trong khi đó, tỷ lệ tiêm chủng vắc xin não mô cầu trong cộng đồng hiện nay chưa đạt độ bao phủ tuyệt đối như các vắc xin trong Chương trình Tiêm chủng Mở rộng, tạo điều kiện cho vi khuẩn lưu hành và gây bệnh khi có cơ hội.

Để không còn những đợt bùng phát bất ngờ gây tổn thất nặng nề, bác sĩ Ngãi cho rằng ngoài việc có ý thức kiểm soát môi trường và hành vi vệ sinh tốt, tiêm chủng vắc xin chủ động và toàn diện được khuyến cáo mạnh mẽ.

Theo đó, trẻ cần được tiêm chủng đầy đủ các vắc xin bao phủ toàn bộ 5 nhóm huyết thanh nguy hiểm (A, B, C, W-135, Y) ngay từ lứa tuổi nhỏ. Ưu tiên hoàn tất các mũi tiêm phòng não mô cầu trước khi trẻ bước vào các môi trường tập trung như nhà trẻ, trường học, ký túc xá.

Võ Thu