Thuế quan, dầu mỏ và AI: 'Cơn bão hoàn hảo' đe dọa kinh tế thế giới

Tổng thống Mỹ Donald Trump phát biểu tại Diễn đàn kinh tế thế giới ở Davos, Thụy Sĩ. Ảnh: THX/TTXVN phát

Theo báo Straits Times, các mức thuế nhập khẩu mới được chính quyền Tổng thống Donald Trump công bố ngày 23/7 được đánh giá sẽ làm trầm trọng thêm những khó khăn mà kinh tế toàn cầu đang đối mặt. Không chỉ tạo thêm áp lực lạm phát, các biện pháp này còn xuất hiện trong bối cảnh giá dầu tăng do căng thẳng tại Trung Đông, giá lương thực leo thang và những lo ngại về định giá quá cao của các tập đoàn công nghệ đang đầu tư mạnh vào AI.

Lần thứ ba áp thuế quy mô lớn

Đây là lần thứ ba chính quyền Tổng thống Trump tìm cách áp dụng các biện pháp thuế quan trên diện rộng đối với các đối tác thương mại.

Hai nỗ lực trước đó đều gặp trở ngại pháp lý. Tòa án Tối cao Mỹ đã hủy bỏ các mức thuế được ban hành theo tình trạng khẩn cấp. Sau đó, Nhà Trắng chuyển sang sử dụng Mục 122 (Section 122) của Đạo luật Thương mại năm 1974, cho phép Tổng thống áp thuế để xử lý mất cân đối cán cân thanh toán, nhưng chỉ có hiệu lực tối đa 150 ngày. Quy định này hết hiệu lực vào ngày 24/7.

Lần này, Washington viện dẫn Mục 301 (Section 301) của cùng đạo luật. Quy định này cho phép Mỹ áp thuế đối với những quốc gia bị cho là có các hoạt động thương mại "không hợp lý hoặc mang tính phân biệt đối xử". Sau các cuộc điều tra, Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ đã áp thuế mới đối với 60 đối tác thương mại lớn với lý do các nước này chưa cấm hoặc thực thi chưa hiệu quả việc ngăn chặn hàng hóa sản xuất bằng lao động cưỡng bức.

Singapore bị áp mức thuế 12,5%, tương đương với Trung Quốc, Ấn Độ, Brazil, Australia và Saudi Arabia, trong khi các nước được đánh giá có nỗ lực hơn chỉ chịu mức 10%.

Straits Times cho rằng việc áp thuế đối với Singapore là thiếu thuyết phục bởi nước này đã có Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) với Mỹ và luôn duy trì lập trường cứng rắn chống lao động cưỡng bức.

Tác động đối với Singapore phần nào được giảm nhẹ nhờ nhiều mặt hàng xuất khẩu chủ lực như chất bán dẫn, thiết bị sản xuất chip và dược phẩm được miễn áp thuế. Đây đều là những nhóm hàng chiếm tỷ trọng lớn trong kim ngạch xuất khẩu của Singapore sang Mỹ.

Tuy nhiên, theo tờ báo Singapore, lập luận của Washington vẫn khá yếu. Mỹ chưa đưa ra bằng chứng cho thấy 60 nền kinh tế bị áp thuế vi phạm nghiêm trọng hơn các nước khác. Trong khi đó, Canada đã cấm nhập khẩu hàng hóa làm từ lao động cưỡng bức và Liên minh châu Âu (EU) cũng sẽ áp dụng quy định tương tự từ cuối năm 2027.

Điểm đáng chú ý là khác với các sắc thuế trước đây vốn bị tòa án bác bỏ, các mức thuế theo Điều 301 được xây dựng trên một quy trình pháp lý đầy đủ nên có khả năng tồn tại lâu dài hơn.

Người Mỹ mới là bên phải trả giá

Tác động trực tiếp của mức thuế mới có thể không quá lớn vì thuế suất chỉ tăng lên khoảng 10-12,5%, không chênh lệch nhiều so với mức cơ sở trước đó.

Tuy nhiên, thuế nhập khẩu về bản chất giống như một loại "thuế bán hàng" đối với người tiêu dùng Mỹ. Giá hàng nhập khẩu sẽ tăng và doanh nghiệp cũng sẽ chuyển phần chi phí phát sinh sang người mua.

Nghiên cứu của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) còn chỉ ra một hệ quả khác là người tiêu dùng và doanh nghiệp sẽ buộc phải chuyển sang sử dụng những sản phẩm thay thế có chất lượng thấp hơn.

Về lâu dài, các đối tác thương mại của Mỹ có thể thúc đẩy các hiệp định thương mại không có sự tham gia của Washington, làm suy giảm ảnh hưởng kinh tế của Mỹ trên thế giới.

Áp lực từ dầu mỏ và lương thực

Cũng theo Straits Times, thuế quan chỉ là một phần của bài toán lạm phát.

Sau khi hy vọng về lệnh ngừng bắn giữa Mỹ và Iran nhanh chóng tan biến, giá dầu từng vượt mốc 100 USD/thùng vào cuối tháng 7. Các cuộc tấn công của lực lượng Houthi nhằm vào tàu hàng trên Biển Đỏ cũng làm gia tăng nguy cơ gián đoạn hoạt động vận chuyển qua eo biển Hormuz - tuyến đường vận chuyển khoảng 20% lượng dầu toàn cầu.

Mặc dù giá dầu đã hạ nhiệt phần nào, tình hình Trung Đông vẫn khiến thị trường năng lượng khó có thể giảm sâu.

Trong khi đó, giá lương thực cũng tiếp tục tăng. Chỉ số nông sản giao ngay của Bloomberg đã lên mức cao nhất kể từ tháng 7/2023 sau bảy tuần tăng liên tiếp.

Đợt nắng nóng kéo dài, các cuộc tấn công tại khu vực biển Đen, chi phí phân bón và vận tải tăng do chiến sự Iran, cùng với hiện tượng El Nino mạnh bất thường đang đe dọa mùa màng tại châu Á, Australia và Nam Mỹ.

Thế giới chưa rơi vào cuộc khủng hoảng lương thực như năm 2022, nhưng nhiều yếu tố rủi ro đang đồng thời xuất hiện.

Fed đối mặt bài toán khó

Lạm phát tại Mỹ đã bắt đầu phản ánh những sức ép mới. Chỉ số chi tiêu tiêu dùng cá nhân (PCE) - thước đo lạm phát được Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) ưu tiên theo dõi - tăng 4,1% trong tháng 5 so với cùng kỳ năm trước, mức cao nhất kể từ tháng 4/2023.

Thị trường trái phiếu cũng phản ứng mạnh khi lợi suất trái phiếu Chính phủ Mỹ kỳ hạn 10 năm tăng lên khoảng 4,7%, mức cao nhất kể từ đầu năm 2025.

Giới đầu tư hiện nâng xác suất Fed tăng lãi suất trong cuộc họp cuối tháng 7 lên 38%, cao hơn nhiều so với mức 12% chỉ một tuần trước đó. Khả năng Fed tiếp tục tăng lãi suất vào tháng 9 cũng được thị trường đánh giá ở mức gần 80%.

Thêm rủi ro từ "cơn sốt" AI

Một yếu tố khác khiến thị trường lo ngại là chi tiêu khổng lồ cho AI của các tập đoàn công nghệ.

Các "ông lớn" như Alphabet, Amazon, Meta và Oracle đang tăng đầu tư vào trung tâm dữ liệu và hạ tầng AI nhanh hơn tốc độ tạo ra dòng tiền, buộc phải vay nợ nhiều hơn.

Chi phí bảo hiểm rủi ro tín dụng của Oracle đã lên mức cao nhất nhiều năm, trong khi lợi suất trái phiếu của Google, Amazon và Meta cũng tăng khi nhà đầu tư yêu cầu mức bù rủi ro cao hơn.

Cùng với áp lực cạnh tranh từ các mô hình AI giá rẻ của Trung Quốc, giới phân tích cho rằng định giá cổ phiếu của nhiều doanh nghiệp công nghệ có thể sẽ phải điều chỉnh.

Nguy cơ "đa khủng hoảng"

Theo Straits Times, thuế quan không phải là nguyên nhân duy nhất gây bất ổn, nhưng lại xuất hiện đúng thời điểm kinh tế toàn cầu đang chịu đồng thời ba cú sốc: năng lượng, lương thực và tài chính.

Nếu Fed buộc phải tiếp tục tăng lãi suất, cả thị trường trái phiếu lẫn chứng khoán có thể đối mặt với một đợt điều chỉnh mạnh. Khi đó, những gì hiện mới được xem là nguy cơ về một "đa khủng hoảng" (polycrisis) có thể trở thành hiện thực.

Tờ báo kết luận rằng các mức thuế mới của chính quyền Tổng thống Trump chỉ là "giọt nước làm tràn ly" đối với nền kinh tế toàn cầu vốn đã oằn mình dưới sức ép của giá dầu, giá lương thực và rủi ro tài chính. Diễn biến tiếp theo sẽ phụ thuộc nhiều vào tình hình Trung Đông cũng như chính sách tiền tệ của Mỹ, nhưng áp lực lạm phát gần như chắc chắn sẽ còn gia tăng.

Thu Hằng/Báo Tin tức và Dân tộc