Thị trường trái phiếu cảnh báo sức ép tài khóa

Đây không còn đơn thuần là phản ứng trước một cuộc xung đột địa chính trị; sâu xa hơn, đó là dấu hiệu nhà đầu tư đang nhìn nhận lại rủi ro lạm phát, nợ công và năng lực tài khóa của các nền kinh tế lớn.

Trụ sở Ngân hàng Trung ương Nhật Bản tại Tokyo. Ảnh: BOJ

Trong phiên giao dịch ngày 18-8, lợi suất trái phiếu kho bạc Mỹ kỳ hạn 30 năm có lúc lên 5,33%, cao nhất kể từ năm 2007. Lợi suất kỳ hạn 10 năm lên 4,74%, trong khi lợi suất kỳ hạn 20 năm cũng chạm mức cao nhất kể từ năm 2006. Với thị trường tài chính toàn cầu, đây là những con số có sức nặng đặc biệt, bởi trái phiếu kho bạc Mỹ vốn được xem là chuẩn tham chiếu cho chi phí vốn trên toàn thế giới.

Tình trạng này không dừng ở nước Mỹ. Lợi suất trái phiếu chính phủ Đức kỳ hạn 10 năm cũng lên mức cao nhất kể từ năm 2011; lợi suất trái phiếu Pháp đạt mức cao nhất kể từ năm 2008. Tại Anh, lợi suất kỳ hạn 30 năm lên 5,81%, tiến sát mức cao nhất kể từ năm 1998. Ở Nhật Bản, lợi suất kỳ hạn 10 năm lên gần 3%, mức cao nhất trong khoảng ba thập niên trở lại đây. Khi những thị trường trái phiếu lớn nhất cùng biến động theo một hướng, vấn đề rõ ràng đã vượt ra ngoài phạm vi của một nền kinh tế. Theo các nhà phân tích, tác động từ căng thẳng tại Trung Đông, nhất là cuộc chiến giữa Mỹ và Iran là nguyên nhân trực tiếp. Hy vọng về một thỏa thuận hòa bình suy giảm, giá dầu vượt 90 USD/thùng, làm dấy lên nguy cơ lạm phát quay trở lại. Khi giá dầu tăng cao, các ngân hàng trung ương sẽ khó nới lỏng chính sách, trong khi lợi suất trái phiếu dài hạn có xu hướng tăng để bù đắp rủi ro.

Nhưng nếu chỉ quy mọi chuyện cho Iran thì sẽ bỏ qua phần quan trọng nhất của câu chuyện. Đó là, đằng sau đợt bán tháo trái phiếu là một vấn đề mang tính cấu trúc: Chính phủ các nước phương Tây đang vay ngày càng nhiều trong khi nhà đầu tư đòi hỏi mức lợi suất cao hơn. Thâm hụt ngân sách lớn, nhu cầu chi tiêu cho quốc phòng, năng lượng và tăng trưởng, cùng lượng trái phiếu mới khổng lồ đang tạo ra sức ép lên thị trường. Reuters nhận định, các nhà đầu tư đang lo ngại về tính bền vững tài khóa và dường như bớt kiên nhẫn với chính sách chi tiêu thiếu kỷ luật. Đây mới là điểm đáng suy ngẫm.

Trong nhiều năm, các nền kinh tế phát triển có thể vay với chi phí thấp để tài trợ cho những khoản chi ngày càng lớn. Nhưng khi lãi suất dài hạn tăng, điều này không còn nữa. Mỗi điểm phần trăm tăng thêm của chi phí vay đều làm hóa đơn trả nợ phình lên, thu hẹp nguồn lực dành cho đầu tư, an sinh và kích thích kinh tế. Mỹ là trường hợp đáng chú ý nhất. Lợi suất trái phiếu 30 năm vượt 5,3% không chỉ phản ánh kỳ vọng lạm phát. Nó còn cho thấy nhà đầu tư đang yêu cầu mức bù đắp cao hơn cho rủi ro nắm giữ tài sản dài hạn của một chính phủ có quy mô nợ ngày càng lớn. Khi “trái phiếu an toàn” cũng phải trả mức lợi suất cao hơn để hấp dẫn người mua, đó là tín hiệu không thể xem nhẹ. Nhật Bản lại cho thấy một nghịch lý khác. Tăng trưởng quý II-2026 chỉ đạt 0,3%, nhưng Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BOJ) vẫn đứng trước sức ép tăng lãi suất khi đồng yên yếu làm gia tăng nguy cơ lạm phát. Trong khi đó, lợi suất trái phiếu Nhật Bản tăng có thể khiến các nhà đầu tư nước này, vốn là những người mua lớn trái phiếu Mỹ, chuyển một phần dòng vốn về thị trường trong nước. Nếu xu hướng này kéo dài, nó sẽ tạo thêm một lực cản đối với thị trường trái phiếu Mỹ.

Vì thế, điều đáng lo không nằm ở một phiên bán tháo. Điều đáng lo là thị trường có thể đang bước vào một trạng thái “bình thường mới”, trong đó chính phủ phải trả nhiều tiền hơn để vay, doanh nghiệp phải chịu chi phí vốn cao hơn và người dân cuối cùng cũng phải gánh một phần chi phí thông qua lãi suất tín dụng, thế chấp và giá cả. Nếu xung đột Mỹ - Iran kéo dài, giá dầu tiếp tục tăng, áp lực lạm phát sẽ khiến bài toán càng khó. Nhưng ngay cả khi căng thẳng địa chính trị được tháo gỡ, ba vấn đề nền tảng - nợ công, thâm hụt ngân sách và chi phí vốn - vẫn không biến mất. Đó là lý do đợt tăng lợi suất lần này cần được nhìn rộng hơn một câu chuyện về trái phiếu. Nó giống một phép thử đối với sức khỏe tài khóa của phương Tây.

Dẫu biết, Chính phủ một số nước muốn tăng chi tiêu để thúc đẩy tăng trưởng, nhưng thị trường dường như lại không chấp nhận điều đó. Đơn giản, muốn vay thêm, hãy trả giá cao hơn. Và khi thị trường bắt đầu đặt giá cho rủi ro của chính phủ, bài toán tài khóa không còn chỉ nằm trên bàn nghị sự của các nhà hoạch định chính sách, nó được chuyển thẳng sang bảng điện của thị trường toàn cầu.

Phương Dung