Theo dấu Báo Việt Nam Độc lập trên những 'địa chỉ đỏ' tại quê hương cội nguồn cách mạng

Mỗi mái lán, mỗi hang đá, mỗi nếp nhà tưởng chừng lặng im giữa đại ngàn đều đang kể lại câu chuyện về những người làm báo đầu tiên đã dùng cây bút làm vũ khí, lấy trang báo làm lời hiệu triệu và biến báo chí thành sức mạnh góp phần làm nên thắng lợi của cách mạng. Theo dấu Báo Việt Nam Độc lập trên những "địa chỉ đỏ" miền non nước cũng là theo dấu một dòng chảy lịch sử, nơi báo chí không chỉ phản ánh thời cuộc mà còn đồng hành, dẫn dắt và góp phần viết nên lịch sử của dân tộc.

Khởi nguồn từ lán Khuổi Nặm II - nơi Báo Việt Nam Độc lập ra đời

Cách lán Khuổi Nặm I khoảng 100 m ngược theo dòng suối, lán Khuổi Nặm II vẫn lặng lẽ nép mình dưới tán rừng như hơn tám thập kỷ trước. Chính tại nơi đây, ngày 1/8/1941, Báo Việt Nam Độc lập số 101 chính thức ra mắt bạn đọc.

Sự kiện ấy không đơn thuần là sự xuất hiện của một tờ báo mới mà còn mở đầu cho một giai đoạn phát triển mới của báo chí cách mạng Việt Nam. Trong hoàn cảnh bị thực dân Pháp và phát xít Nhật khủng bố gắt gao, báo vẫn ra đời với một tuyên ngôn đầy khí phách, ngay trên trang nhất tờ báo viết: "Tây cốt làm cho dân ta ngu hèn. Báo Việt Nam Độc lập cốt làm cho dân ta hết ngu hèn, biết các việc, biết đoàn kết đặng đánh Tây, đánh Nhật, làm cho Việt Nam độc lập, bình đẳng, tự do". Chỉ bằng vài chục chữ, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đã xác định rõ chức năng của báo chí cách mạng: khai dân trí, thức tỉnh lòng yêu nước, đoàn kết toàn dân đứng lên giành độc lập.

Lán Khuổi Nặm II, xóm Pác Bó, xã Trường Hà - Nơi ngày 1/8/1941, Báo Việt Nam Độc lập số đầu tiên được xuất bản, mở đầu hành trình của nền báo chí cách mạng Việt Nam trên quê hương cách mạng Cao Bằng.

Ngay từ những số báo đầu tiên, Báo Việt Nam Độc lập không chỉ truyền tải chủ trương của Việt Minh mà còn giải thích cho nhân dân hiểu vì sao đất nước mất độc lập, ai là kẻ thù và con đường duy nhất để giành tự do là đoàn kết dưới ngọn cờ của Đảng và Mặt trận Việt Minh.

Tại lán Khuổi Nặm II, một phong cách báo chí mới cũng được hình thành. Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc trực tiếp viết xã luận, biên tập, trình bày, vẽ minh họa, hướng dẫn in và phát hành. Mỗi tờ báo chỉ hai trang giấy bản nhưng hàm chứa sức mạnh của một lời hiệu triệu cách mạng.

Đặc biệt, số báo 103 đăng bức tranh cổ động do chính Người vẽ cùng bốn câu thơ: "Việt Nam độc lập thổi kèn loa/Kêu gọi dân ta trẻ lẫn già/Đoàn kết vững bền như khối sắt/Để cùng nhau cứu nước Nam ta”. Những vần thơ giản dị đã khái quát tư tưởng xuyên suốt của báo chí cách mạng: báo chí không chỉ phản ánh hiện thực mà còn tổ chức, cổ vũ và dẫn dắt hành động.

Lam Sơn - nơi tờ báo lớn lên cùng phong trào cách mạng

Đầu năm 1942, trước yêu cầu giữ bí mật và mở rộng phong trào, Báo Việt Nam Độc lập rời Pác Bó về căn cứ Lam Sơn thuộc xã Hồng Việt, huyện Hòa An (cũ) nay xã Hòa An. Hành trình ấy đánh dấu bước phát triển mới của tờ báo khi phong trào Việt Minh lan rộng khắp Cao Bằng và các tỉnh lân cận.

Điểm dừng chân đầu tiên là nền nhà ông Mã Văn Hản, xóm Lam Sơn Thượng, xã Hồng Việt nay xã Hòa An (được xếp hạng di tích lịch sử cách mạng cấp quốc gia năm 1995). Ngôi nhà không chỉ là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh ở và làm việc trong tháng 4/1942 mà còn là cơ sở hoạt động quan trọng của Báo Việt Nam Độc lập. Tại đây, nhiều đồng chí lãnh đạo Trung ương, như: Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp, Vũ Anh... thường xuyên qua lại chỉ đạo phong trào cách mạng.

Không xa đó là hang Bó Tháy, xóm Lam Sơn Thượng, xã Hồng Việt nay xã Hòa An - nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp ở, làm việc và chỉ đạo việc biên soạn, in ấn Báo Việt Nam Độc lập (được xếp hạng di tích lịch sử cách mạng cấp quốc gia năm 1995). Trong không gian nhỏ hẹp giữa núi đá, Người vẫn tổ chức các lớp huấn luyện chính trị cho cán bộ cốt cán của tỉnh, đồng thời trực tiếp viết nhiều bài chính luận, thơ ca cách mạng phục vụ tuyên truyền. Giữa điều kiện vô cùng gian khó, báo chí và công tác đào tạo cán bộ luôn song hành. Những trang báo không chỉ truyền bá đường lối cách mạng mà còn trở thành giáo trình chính trị sinh động đối với cán bộ và quần chúng.

Di tích lịch sử cách mạng cấp quốc gia hang Bó Hoài, xã Hòa An nơi in Báo Việt Nam Độc lập từ cuối năm 1942 đến năm 1945.

Cuối năm 1942, cơ sở in báo tiếp tục chuyển về hang Bó Hoài, xóm Lam Sơn Thượng, xã Hồng Việt nay xã Hòa An (được xếp hạng di tích lịch sử cách mạng cấp quốc gia năm 1995). Đây trở thành nơi in Báo Việt Nam Độc lập từ cuối năm 1942 đến năm 1945, đồng thời là trụ sở của Liên Tỉnh ủy Cao - Bắc - Lạng. Báo Việt Nam độc lập lúc này do đồng chí Phạm Văn Đồng phụ trách, đồng chí Vân Trình chịu trách nhiệm in (cuối năm 1944 đồng chí Trình mất và tố chức lễ truy điệu tại đây), đồng chí Nông Công Thương, đồng chí Sê Lao làm li tô viên và phân phát báo đi các nơi, đến ngày 30/9/1945 báo ra được 192 số.

Từ lòng núi Lam Sơn, từng xấp báo được bí mật chuyển đi khắp Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn và nhiều địa phương khác. Nếu Khuổi Nặm là nơi khai sinh thì tại Lam Sơn chính là nơi Báo Việt Nam Độc lập bước vào thời kỳ phát triển ổn định nhất, góp phần đưa tiếng nói của Việt Minh lan tỏa mạnh mẽ trong cả nước.

Lũng Dẻ - nơi báo chí đồng hành cùng những bước ngoặt của cách mạng

Giữa năm 1942, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc tiếp tục chuyển đến Lũng Dẻ, xã Trương Lương, huyện Hòa An, nay xã Minh Tâm (được xếp hạng di tích lịch sử cách mạng cấp tỉnh năm 2009), để trực tiếp chỉ đạo phong trào cách mạng và việc xuất bản Báo Việt Nam Độc lập.

Tại đây, báo vẫn đều đặn xuất bản mười ngày một số, bí mật phát hành đến nhiều địa phương từ cuối 6 đến đầu tháng 8/1942. Hầu như số báo nào cũng có bài viết của Người. Chính tại Lũng Dẻ, ngày 24/6/1942, Người sáng tác bài thơ "Thượng sơn" với hình ảnh mặt trời đỏ và cành mai bên suối vừa lãng mạn vừa gửi gắm niềm tin vào thắng lợi của cách mạng: Lục nguyệt nhị thập tứ/ Thượng đáo thử sơn lai/ Cử đầu hồng nhật cận/ Đối ngạn nhất chi mai. Bài thơ đã được Nhà thơ Tố Hữu dịch “Lên núi”: Hai mươi tư tháng sáu/ Lên ngọn núi này chơi/Ngẩng đầu mặt trời đỏ/ Bên suối một nhành mai.

Khu di tích Lũng Dẻ, xã Minh Tâm nơi xuất bản Báo Việt Nam Độc lập từ cuối 6 đến đầu tháng 8/1942.

Lũng Dẻ không chỉ nằm ở hoạt động báo chí. Tháng 9/1943, nơi đây chứng kiến sự ra đời của Khu Việt Minh Thiện Thuật, mở rộng khối đại đoàn kết các dân tộc, đặc biệt là đồng bào Mông tham gia cách mạng. Sau chiến thắng Phai Khắt - Nà Ngần cuối năm 1944, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân cũng trở về Lũng Dẻ củng cố lực lượng, phát triển thành Đại đội đầu tiên của Quân đội cách mạng Việt Nam.

Có thể nói, tại Lũng Dẻ, báo chí không tồn tại tách rời lịch sử mà hòa quyện cùng từng bước phát triển của phong trào Việt Minh. Những số báo được in ra ở đây vừa phản ánh khí thế cách mạng vừa trực tiếp cổ vũ nhân dân đứng lên giành chính quyền.

Những di tích kể tiếp câu chuyện về sức mạnh của báo chí cách mạng

Theo dấu Báo Việt Nam Độc lập từ Khuổi Nặm II đến Lam Sơn rồi Lũng Dẻ có thể thấy mỗi lần địa điểm in báo thay đổi đều gắn với yêu cầu phát triển của phong trào cách mạng. Tờ báo luôn di chuyển cùng căn cứ địa, cùng cán bộ, cùng nhân dân, vừa bảo đảm bí mật, vừa mở rộng phạm vi tuyên truyền.

Ông Đào Văn Mùi, Giám đốc Ban Quản lý các di tích quốc gia đặc biệt tỉnh - dành rất nhiều thời gian, tâm huyết nghiên cứu về các di tích tại Cao Bằng gắn với Báo Việt Nam Độc lập chia sẻ: Để mỗi số báo đến được với cán bộ và các tầng lớp nhân dân trong điều kiện hoạt động bí mật là sự hy sinh của những người làm báo cùng sự đùm bọc của đồng bào các dân tộc Cao Bằng. Trong những năm đầu cách mạng, cơ quan báo nhiều lần phải di chuyển vì thiếu giấy, mực và để bảo đảm an toàn. Tuy nhiên, đồng bào luôn góp giấy, vật liệu in, bảo đảm hậu cần và bí mật chuyển báo đến bản làng, cơ sở cách mạng. Chính sự chở che ấy đã giúp Báo Việt Nam Độc lập duy trì xuất bản liên tục, trở thành biểu tượng sinh động của mối quan hệ gắn bó máu thịt giữa Đảng, báo chí cách mạng và nhân dân.

Du khách tham quan, tìm hiểu những hiện vật quý về Báo Việt Nam Độc lập tại Nhà trưng bày Khu di tích Quốc gia đặc biệt Pác Bó, xã Trường Hà.

Hơn 85 đã trôi qua, từ lán Khuổi Nặm II, nền nhà ông Mã Văn Hản, hang Bó Tháy, hang Bó Hoài và hang Lũng Dẻ đều đã trở thành những di tích lịch sử cách mạng tiêu biểu của Cao Bằng. Mỗi địa điểm là một dấu mốc trên hành trình hình thành, tồn tại và trưởng thành của Báo Việt Nam Độc lập, đồng thời, là minh chứng sinh động cho tư duy báo chí cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Hành trình của Báo Việt Nam Độc lập bắt đầu từ những lán nhỏ, những hang đá giữa đại ngàn Cao Bằng. Nhưng từ chính những nơi bình dị ấy đã khởi nguồn một dòng chảy báo chí cách mạng, đồng hành cùng dân tộc đi tới thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám và tiếp tục soi sáng con đường phát triển của nền báo chí Việt Nam hôm nay.

Thúy Hằng