Báo Việt Nam Độc lập - Từ ngọn lửa cách mạng Pác Bó đến sứ mệnh báo chí trong kỷ nguyên số - Bài 3

Sau khi hoàn thành sứ mệnh lịch sử, Báo Việt Nam Độc lập để lại một di sản vô giá cho lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam. Mỗi số báo không chỉ ghi dấu tư tưởng Hồ Chí Minh, khát vọng độc lập dân tộc và sức mạnh đại đoàn kết toàn dân, mà còn lưu giữ những dấu mốc vẻ vang của cách mạng Việt Nam. Từ căn lán nhỏ Khuổi Nặm ở Pác Bó đến Nhà trưng bày Khu di tích Quốc gia đặc biệt Pác Bó, Bảo tàng tỉnh và Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Bảo tàng Báo chí cách mạng Việt Nam, Hà Nội, những trang báo đã ngả màu thời gian vẫn được gìn giữ như ký ức sống của lịch sử, để di sản báo chí cách mạng tiếp tục được trao truyền và lan tỏa giá trị cho các thế hệ hôm nay và mai sau.

Theo dấu những trang báo từ Pác Bó

Giữa không gian trưng bày của Nhà trưng bày, Khu di tích Quốc gia đặc biệt Pác Bó và Bảo tàng tỉnh, những số Báo Việt Nam Độc lập được đặt trang trọng bên cạnh chiếc máy in li tô, bản khắc, máy đánh chữ, tài liệu và nhiều hiện vật gắn với thời kỳ lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc hoạt động cách mạng ở Pác Bó (1941 - 1945). Những trang báo đã ngả màu thời gian, những bản in phục dựng cùng các tư liệu quý không chỉ kể câu chuyện về sự ra đời của một tờ báo cách mạng đầu tiên do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập, mà còn tái hiện cả một giai đoạn lịch sử hào hùng, khi báo chí trở thành vũ khí sắc bén trên mặt trận tư tưởng.

Đứng trước những trang báo, người xem nhận ra nét chữ mộc mạc, cách trình bày giản dị nhưng hàm chứa sức mạnh của một thời đại. Từ những trang giấy bản in bằng phương pháp thủ công giữa núi rừng biên giới, Báo Việt Nam Độc lập đã truyền bá chủ trương của Đảng, Mặt trận Việt Minh đến với đồng bào các dân tộc, góp phần thức tỉnh lòng yêu nước, khơi dậy khát vọng độc lập và quy tụ sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc.

Đồng chí Ngô Thị Cẩm Châu, Giám đốc Bảo tàng tỉnh cho biết: Báo Việt Nam Độc lập là nhóm hiện vật có giá trị trong sưu tập về lịch sử cách mạng và Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Bảo tàng tỉnh. Hiện Bảo tàng đang lưu giữ 25 số Báo Việt Nam Độc lập và 1 tờ phụ bản của báo. Đây đều là hiện vật gốc, trong đó phần lớn là các số báo xuất bản sau năm 1945, chỉ có 3 số báo: 142 và 147 xuất bản năm 1942, số 169 xuất bản năm 1943. Các hiện vật đã được kiểm kê, lập hồ sơ khoa học và đang được lưu giữ, bảo quản trong kho của Bảo tàng theo quy trình nghiệp vụ hiện hành, đồng thời, thường xuyên được kiểm tra, theo dõi nhằm hạn chế tác động của môi trường, góp phần gìn giữ lâu dài giá trị của hiện vật.

Không dừng lại ở công tác bảo quản, Bảo tàng tỉnh còn nhiều năm kiên trì sưu tầm bổ sung hiện vật, tài liệu, hình ảnh và ký ức nhân chứng, từng bước hoàn thiện hồ sơ khoa học về Báo Việt Nam Độc lập. Những chuyến điền dã, những cuộc gặp gỡ với các nhân chứng lịch sử, thân nhân của các thế hệ làm báo và việc thu thập từng số báo còn thất lạc đã góp phần làm đầy thêm câu chuyện về một tờ báo từng đồng hành cùng vận mệnh dân tộc.

Hành trình của những số Báo Việt Nam Độc lập tiếp tục được nối dài tại Bảo tàng Báo chí Cách mạng Việt Nam. Trong kho lưu trữ chuyên ngành, nhiều số báo gốc cùng hàng trăm ảnh, tư liệu và hiện vật về Chủ tịch Hồ Chí Minh và các thế hệ người làm Báo Việt Nam Độc lập đang được lưu giữ như những báu vật của nền báo chí cách mạng.

Máy in typo (in chữ chì) thủ công kiểu bàn ép dùng để in Báo Việt Nam Độc lập trong thời kỳ Khu tự trị Việt Bắc, hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Báo chí Việt Nam (Hà Nội).

Chị Nguyễn Thị Thu Huyền, cán bộ nghiệp vụ Bảo tàng Báo chí Việt Nam cho biết: Công tác bảo tồn Báo Việt Nam Độc lập được thực hiện theo quy trình chuyên môn đối với tài liệu giấy quý hiếm. Cán bộ Bảo tàng đã dày công tập hợp các tư liệu, hiện vật gốc để bảo quản, lưu giữ. Đặc biệt, ông Nông Quang Hoạt, nguyên phóng viên Báo Việt Nam Độc lập, nguyên Phó Giám đốc Bảo tàng các dân tộc Việt Nam nay đã 99 tuổi tặng cho Bảo tàng máy ảnh cũ, số báo, thẻ phóng viên… Bên cạnh bảo quản nhiều hiện vật gốc, Bảo tàng từng bước số hóa các số báo, lập cơ sở dữ liệu điện tử và tiếp tục sưu tầm những số báo còn thiếu, hồi ký, bút tích, ảnh tư liệu và kỷ vật của các thế hệ phóng viên. Mục tiêu không chỉ là giữ gìn hiện vật mà còn phục dựng đầy đủ lịch sử của một tờ báo cách mạng đặc biệt để phục vụ nghiên cứu, trưng bày và giáo dục truyền thống cho các thế hệ người làm báo.

Tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Báo Việt Nam Độc lập được lưu giữ cùng nhiều hiện vật quý về Cách mạng Tháng Tám năm 1945 và lịch sử Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Sự hiện diện của những số báo này trong hệ thống bảo tàng quốc gia khẳng định giá trị của Báo Việt Nam Độc lập không chỉ là một ấn phẩm báo chí mà đã trở thành di sản tư liệu đặc biệt của lịch sử dân tộc.

T.S Triệu Hiển, nguyên Giám đốc Bảo tàng Cách mạng Việt Nam, người nhiều năm trực tiếp chỉ đạo công tác sưu tầm và bảo tồn hiện vật về Báo Việt Nam Độc lập, nhận định: Mỗi số báo còn lại hôm nay đều là một tư liệu gốc vô giá (hiện còn lưu giữ được bản gốc của 156 số báo). Giá trị của nó không chỉ nằm trên từng trang giấy mà còn ở những câu chuyện lịch sử, tư tưởng và phương pháp làm báo của Chủ tịch Hồ Chí Minh được gửi gắm trong từng bài viết. Vì vậy, bảo tồn Báo Việt Nam Độc lập không chỉ là giữ gìn một hiện vật, mà là gìn giữ ký ức của nền báo chí cách mạng Việt Nam.

Những người lặng lẽ "giữ hồn" Báo Việt Nam Độc lập

Lịch sử sẽ phai mờ nếu không có những người tâm huyết, bền bỉ gìn giữ ký ức. Với Báo Việt Nam Độc lập, ngoài các bảo tàng, còn có những con người nhiều năm lặng lẽ đi tìm từng số báo cũ, từng bức ảnh, từng trang bản thảo và những câu chuyện của các thế hệ làm báo để ghép lại bức tranh hoàn chỉnh về một tờ báo cách mạng đặc biệt do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập.

Trong căn phòng làm việc giản dị, ông Nông Quang Hoạt cẩn thận mở từng tập hồ sơ đã ngả màu thời gian. Xen giữa những trang giấy là các số báo cũ, ảnh tư liệu, thư từ, quyết định, bản đánh máy và nhiều tài liệu mà ông đã dày công sưu tầm suốt nhiều năm. Ông nâng niu từng số báo như nâng niu một phần ký ức của nghề. Theo ông, điều quý giá nhất không phải là tuổi đời của những trang báo, mà là giá trị lịch sử và tư tưởng được gửi gắm trong từng dòng chữ. Ông Hoạt xúc động chia sẻ: Với tôi giữ một tờ báo Báo Việt Nam Độc lập là giữ một chứng nhân lịch sử. Nếu những tư liệu ấy thất lạc, chúng ta sẽ mất đi một phần ký ức về vai trò lịch sử của Báo Việt Nam Độc lập, về quá trình Chủ tịch Hồ Chí Minh sáng lập nền báo chí cách mạng Việt Nam. Vì vậy, việc sưu tầm, bảo quản và giới thiệu lại những số báo này không chỉ là trách nhiệm của người làm báo mà còn là trách nhiệm đối với lịch sử dân tộc.

Nhiều năm qua, ông đã kiên trì tìm đến các gia đình nguyên cán bộ, phóng viên Báo Việt Nam Độc lập, các kho lưu trữ, bảo tàng và thư viện để đối chiếu, bổ sung tư liệu. Có những số báo chỉ còn một bản duy nhất, có những bức ảnh phải mất nhiều năm mới xác định được nhân vật và bối cảnh. Mỗi lần tìm thêm được một tư liệu mới, ông đều coi đó là niềm vui của người làm báo đối với di sản nghề nghiệp.

Ông Nông Quang Hoạt, nguyên phóng viên Báo Việt Nam Độc lập, nguyên Phó Giám đốc Bảo tàng các dân tộc Việt Nam kể về quá trình làm Báo Việt Nam Độc lập với ông Phan Hữu Minh, nguyên Ủy viên Ban Thường vụ, Trưởng Ban Kiểm tra Hội Nhà báo Việt Nam, nguyên Giám đốc Đài Phát thanh - Truyền hình Thái Nguyên.

Nếu ông Nông Quang Hoạt dành nhiều tâm huyết hệ thống hóa lịch sử tờ báo thì ông Phan Hữu Minh, nguyên Ủy viên Ban Thường vụ, Trưởng Ban Kiểm tra Hội Nhà báo Việt Nam, nguyên Giám đốc Đài Phát thanh - Truyền hình Thái Nguyên lại được nhiều đồng nghiệp biết đến như một người tâm huyết đi tìm hiểu lịch sử của Báo Việt Nam Độc lập trong không gian An toàn khu Việt Bắc. Trong nhiều năm nghiên cứu lịch sử báo chí địa phương, ông lặn lội đến các xã vùng an toàn khu, gặp gỡ những cán bộ lão thành, thân nhân của các thế hệ làm Báo Việt Nam Độc lập, sưu tầm ảnh, tài liệu và hiện vật còn lưu giữ trong gia đình thế hệ người làm báo và độc giả.

Ông Phan Hữu Minh cho rằng: Di sản của Báo Việt Nam Độc lập không chỉ nằm trong các bảo tàng mà còn nằm trong ký ức của những người từng làm báo, từng đọc báo, từng cất giữ những số báo ấy trong suốt cuộc đời. Nếu không kịp thời ghi chép, sưu tầm và hệ thống hóa thì cùng với thời gian, nhiều tư liệu quý sẽ mất đi vĩnh viễn.

Chính từ những chuyến đi ấy, nhiều thông tin về địa điểm in báo, nơi đặt cơ quan báo, những người tham gia in ấn, phát hành, những câu chuyện hậu trường của một tờ báo thời chiến đã dần được phục dựng, bổ sung vào kho tư liệu về Báo Việt Nam Độc lập.

Ngồi lặng trước những số báo cũ được đặt trong hộp bảo quản chuyên dụng, bà Nông Thị Tố Hoàn, nguyên cán bộ Báo Việt Nam Độc lập thời Khu tự trị Việt Bắc, nguyên Phó Trưởng Ban Dân vận Tỉnh ủy Thái Nguyên, không giấu được xúc động. Đôi bàn tay bà khẽ vuốt lên mép những trang báo đã ố vàng như chạm vào ký ức của chính mình. Bà kể: Ngày ấy, chúng tôi không nghĩ mình đang làm nên lịch sử. Chỉ nghĩ rằng phải viết thật đúng, thật gần với cuộc sống của đồng bào để bà con hiểu chủ trương của Đảng, tin vào cách mạng và cùng nhau xây dựng quê hương. Hôm nay nhìn lại những số báo ấy, tôi càng thấy trách nhiệm của thế hệ sau là phải giữ gìn để con cháu biết cha ông đã làm báo trong gian khó như thế nào.

Gìn giữ di sản để tiếp lửa cho báo chí cách mạng trong kỷ nguyên số

85 năm qua kể từ ngày số đầu tiên của Báo Việt Nam Độc lập ra đời tại Pác Bó (1/8/1941), mỗi số báo còn lưu giữ hôm nay không chỉ là một hiện vật lịch sử mà còn là một di sản tư tưởng, phản ánh sinh động quá trình lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc hình thành và hiện thực hóa quan điểm về báo chí cách mạng Việt Nam. Vì thế, gìn giữ Báo Việt Nam Độc lập là gìn giữ cội nguồn của nền báo chí cách mạng Việt Nam.

Điều làm nên giá trị đặc biệt của Báo Việt Nam Độc lập không chỉ là tờ báo cách mạng của Tổng bộ Việt Minh mà là tờ báo đầu tiên do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc trực tiếp sáng lập, tổ chức, chỉ đạo và sử dụng như một công cụ lãnh đạo cách mạng ngay trên đất nước Việt Nam. Từ những trang báo in thạch ở Pác Bó năm 1941 đến những số báo cổ vũ Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945, rồi đồng hành cùng 2 cuộc kháng chiến và công cuộc xây dựng Khu tự trị Việt Bắc, Báo Việt Nam Độc lập đã phản ánh gần như trọn vẹn một giai đoạn lịch sử vẻ vang của dân tộc.

Từ những giá trị cách mạng ấy, nhiều năm qua, công tác bảo tồn Báo Việt Nam Độc lập không chỉ dừng ở việc lưu giữ hiện vật gốc mà còn được mở rộng sang số hóa tư liệu, xây dựng cơ sở dữ liệu điện tử, phục dựng lịch sử hình thành và hoạt động của tờ báo, kết nối giữa các bảo tàng, cơ quan lưu trữ và các nhà nghiên cứu. Giá trị bền vững nhất mà Báo Việt Nam Độc lập để lại là tư tưởng làm báo của Chủ tịch Hồ Chí Minh: giữ vững tôn chỉ, mục đích; lấy nhân dân làm trung tâm; kết hợp chặt chẽ giữa tuyên truyền, định hướng và tổ chức hành động; coi báo chí là lực lượng xung kích trên mặt trận tư tưởng. Trong bối cảnh chuyển đổi số và truyền thông đa nền tảng hiện nay, những giá trị ấy càng cần được kế thừa và phát huy để báo chí cách mạng tiếp tục giữ vững vai trò định hướng dư luận, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và lan tỏa những giá trị tích cực trong xã hội.

Hiện nay, nhiều hiện vật, tư liệu Báo Việt Nam Độc lập được lưu giữ tại Khu di tích Quốc gia đặc biệt Pác Bó, Bảo tàng tỉnh, Bảo tàng Báo chí Cách mạng Việt Nam, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Hàng trăm hiện vật đang được kiểm kê, lập hồ sơ khoa học, bảo quản theo tiêu chuẩn chuyên ngành và số hóa để phục vụ nghiên cứu, trưng bày, giáo dục truyền thống. Song song với đó, các nhà nghiên cứu, cán bộ bảo tàng và nhiều thế hệ người làm báo vẫn tâm huyết sưu tầm, bổ sung tư liệu, ký ức nhân chứng nhằm hoàn thiện hồ sơ về một tờ báo cách mạng đặc biệt do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập.

Bài cuối: Di sản Báo Việt Nam Độc lập trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc

Trường Hà - Phương Thảo