Thể chế khoa học, công nghệ: Chuyển sang thực thi để tạo hiệu quả thực chất

Chiều 15/7, Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) tổ chức Hội nghị “Thể chế khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số - Tháo gỡ điểm nghẽn và kiến tạo phát triển”, với sự tham dự của Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng, Bộ trưởng KH&CN Vũ Hải Quân cùng đại diện các Bộ, ngành, địa phương, viện nghiên cứu, trường đại học và cộng đồng doanh nghiệp.

Hội nghị diễn ra trong bối cảnh hàng loạt chủ trương lớn của Đảng về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã được cụ thể hóa thành hệ thống luật, nghị định và cơ chế chính sách mới. Theo các đại biểu, khi nền tảng thể chế cơ bản đã được hoàn thiện, nhiệm vụ trọng tâm hiện nay là đưa chính sách vào thực tiễn, tạo ra những kết quả cụ thể cho tăng trưởng kinh tế.

Toàn cảnh Hội nghị “Thể chế khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số - Tháo gỡ điểm nghẽn và kiến tạo phát triển”, ngày 15/7.

Khó nhất không còn là làm luật

Phát biểu khai mạc hội nghị, Bộ trưởng KH&CN Vũ Hải Quân cho biết kể từ khi Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị được ban hành, Bộ đã tham mưu Chính phủ trình Quốc hội thông qua 10 luật, trình Chính phủ ban hành 33 nghị định, một nghị quyết cùng hàng chục quyết định, thông tư hướng dẫn. Đây là khối lượng công việc lớn nhất mà Bộ từng thực hiện trong một khoảng thời gian ngắn.

Tuy nhiên, Bộ trưởng cho rằng việc xây dựng hệ thống văn bản pháp luật chỉ là bước khởi đầu. Thách thức lớn hơn là bảo đảm các quy định mới được hiểu đúng, áp dụng thống nhất và triển khai hiệu quả tại các Bộ, ngành, địa phương cũng như cộng đồng doanh nghiệp.

“Có thể làm ngày làm đêm để xây dựng luật, nghị định, thông tư, nhưng để những quy định đó đến được với người thực thi và được vận dụng đúng thì khó hơn rất nhiều”, Bộ trưởng nhấn mạnh.

Theo lãnh đạo Bộ KH&CN, hội nghị được tổ chức không chỉ để giới thiệu các quy định mới mà còn nhằm lắng nghe phản ánh từ các Bbộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp và nhà khoa học để tiếp tục tháo gỡ những vướng mắc phát sinh trong quá trình triển khai.

Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết thêm, nhiều cơ chế mới được xây dựng theo hướng đổi mới tư duy và tiệm cận thông lệ quốc tế.

Trong lĩnh vực công nghệ chiến lược, Bộ không chỉ hoàn thiện hành lang pháp lý thông qua Luật Khoa học và Công nghệ, Luật Công nghệ cao (sửa đổi) mà còn xây dựng các quy định mới về chương trình công nghệ chiến lược, cơ chế tài chính và chính sách thu hút nhân lực chất lượng cao.

Bộ trưởng KH&CN Vũ Hải Quân phát biểu tại hội nghị.

Một điểm mới khác là việc xây dựng định mức, chế độ đãi ngộ đối với đội ngũ nhà khoa học dựa trên tham chiếu chính sách của Singapore, Thái Lan và Indonesia, thay vì áp dụng cách tính truyền thống. Theo Bộ trưởng, đây là lần đầu tiên một văn bản quy phạm pháp luật tham chiếu trực tiếp thông lệ quốc tế để xây dựng định mức cho lĩnh vực khoa học và công nghệ.

Bộ trưởng cũng cho biết Bộ đã đổi mới mô hình hoạt động của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (NAFOSTED), chuyển từ cơ chế dự toán ngân sách sang mô hình quỹ tài chính nhằm tăng tính chủ động trong phân bổ nguồn lực. Đồng thời, chức năng của Quỹ được mở rộng từ hỗ trợ nghiên cứu cơ bản sang hỗ trợ nghiên cứu phát triển và tạo sản phẩm mẫu, trong khi Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia (NATIF) sẽ tiếp tục hỗ trợ doanh nghiệp thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Theo Bộ trưởng KH&CN Vũ Hải Quân, những đổi mới về cơ chế tài chính và chính sách không thể thực hiện trong một sớm một chiều bởi hệ thống pháp luật có tính liên thông, tác động đến nhiều quy định hiện hành. Việc tạo ra các đột phá cần được triển khai từng bước, bảo đảm tính đồng bộ và khả thi trong quá trình thực hiện.

Đến nay, hệ thống thể chế về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số cơ bản đã được bao phủ. Một số nội dung trong quá trình triển khai cần tiếp tục điều chỉnh kỹ thuật để phù hợp với thực tiễn. Điển hình như quy định về lập dự toán đối với công nghệ chiến lược hoặc cơ chế vận hành của các quỹ ở Bộ, ngành và địa phương.

Thời gian tới, trọng tâm sẽ được chuyển từ xây dựng thể chế sang tổ chức thực hiện. Bộ KH&CN mong muốn cùng các Bộ, ngành, địa phương bước sang giai đoạn mới - giai đoạn thực thi quyết liệt, thực thi đến cùng để tạo ra hiệu quả thực chất từ các chính sách đã ban hành.

Chuyển trọng tâm sang tổ chực thực hiện

Phát biểu chỉ đạo tại hội nghị, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh mục tiêu tăng trưởng hai con số trong giai đoạn tới không thể tiếp tục dựa chủ yếu vào các động lực truyền thống như đầu tư, xuất khẩu hay tiêu dùng. Đảng và Nhà nước đã xác định khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số sẽ trở thành động lực chính của tăng trưởng từ năm 2026 trở đi.

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng phát biểu chỉ đạo tại hội nghị.

Phó Thủ tướng cho biết sau 18 tháng triển khai Nghị quyết 57, hệ thống thể chế cơ bản đã được hoàn thiện với hàng trăm văn bản quy phạm pháp luật được ban hành. Điều kiện về chủ trương, thể chế và nguồn lực đã sẵn sàng, vì vậy trọng tâm hiện nay là tổ chức thực hiện hiệu quả.

Phó Thủ tướng cũng cho biết Chính phủ sẽ trình Quốc hội cơ chế miễn trừ trách nhiệm đối với các hoạt động nghiên cứu khoa học được thực hiện trung thực, vì lợi ích chung nhưng không đạt kết quả như kỳ vọng, nhằm tạo môi trường để các nhà khoa học mạnh dạn đổi mới và chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu.

“Chúng ta làm khoa học, vô tư, trong sáng, không vụ lợi, không tham ô tham nhũng mà thất bại thì miễn trừ trách nhiệm”, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng nói.

Theo Phó Thủ tướng, hiệu quả của hệ thống chính sách sẽ không được đo bằng số lượng văn bản đã ban hành mà bằng những kết quả cụ thể như số công nghệ được làm chủ, số sản phẩm được thương mại hóa, số doanh nghiệp đổi mới sáng tạo hình thành và đóng góp thực chất của khoa học công nghệ vào tăng trưởng kinh tế.

Phó Thủ tướng đề nghị các Bộ, ngành và địa phương chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo phát triển, đồng thời khắc phục tình trạng né tránh, sợ sai trong quá trình thực thi công vụ.

Các viện nghiên cứu, trường đại học cần tăng cường nghiên cứu gắn với nhu cầu thực tiễn và thương mại hóa kết quả nghiên cứu; doanh nghiệp phải trở thành trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, chủ động đầu tư cho nghiên cứu và phát triển, tiếp nhận và làm chủ công nghệ.

Phó Thủ tướng cũng lưu ý, dù nguồn lực đã được bố trí rất lớn (khoảng 103.000 tỷ đồng, chiếm 3% ngân sách), nhưng tỷ lệ giải ngân hiện vẫn thấp, còn 18.000 tỷ đồng chưa phân bổ được do thiếu các đề xuất nhiệm vụ cụ thể. “Người đứng đầu các bộ ngành và địa phương phải coi tiến độ giải ngân và kết quả ứng dụng thực tiễn là thước đo trách nhiệm công vụ”, Phó thủ tướng nhấn mạnh.

Việc chậm giải ngân đồng nghĩa với việc công nghệ chậm được nghiên cứu, sản phẩm chậm được hình thành và cơ hội tăng trưởng bị bỏ lỡ. Chính phủ sẽ xây dựng cơ chế theo dõi, đánh giá tiến độ giải ngân để nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực đầu tư cho khoa học công nghệ.

Hoa Vũ