Tàu ngầm 'hố đen' lớp Kilo của Nga sở hữu bí mật khiến NATO phải đoán mò

Ra đời từ những năm 1970 với mục tiêu bảo vệ vùng biển ven bờ Liên Xô, Kilo không chỉ trở thành một trong những dòng tàu ngầm được xuất khẩu nhiều nhất thế giới mà đến nay vẫn tiếp tục được Nga đóng mới.

Hạm đội tàu ngầm lớp Kilo. (Ảnh: CC)

Câu chuyện của Kilo là sự kết hợp giữa một thiết kế thành công, những chương trình kế nhiệm không đạt kỳ vọng và khả năng thích nghi đáng kinh ngạc của một mẫu tàu đã tồn tại hơn 40 năm.

Từ tàu phòng thủ ven biển thành bệ phóng tên lửa tấn công

Phiên bản đầu tiên của Kilo, mang định danh Dự án 877 Paltus, được Cục Thiết kế Rubin phát triển và chính thức đưa vào biên chế năm 1980.

Đây là tàu ngầm diesel-điện có lượng giãn nước khoảng 2.300 tấn, được tối ưu để hoạt động bí mật. Thân tàu được phủ các lớp vật liệu hấp thụ sóng sonar, trong khi toàn bộ hệ thống máy móc được lắp đặt theo cách giảm tối đa độ rung và tiếng ồn.

Chính khả năng hoạt động cực kỳ êm ái này đã giúp Kilo được Hải quân Mỹ đặt biệt danh là "hố đen" (Black Hole) vì rất khó bị phát hiện khi lặn.

Sau khi Liên Xô tan rã, Rubin tiếp tục phát triển phiên bản Dự án 636 Varshavyanka với động cơ mạnh hơn, thân tàu cải tiến và tầm hoạt động tăng lên khoảng 7.500 hải lý. Một phần kinh phí cho chương trình này đến từ các đơn đặt hàng của Trung Quốc.

Bước ngoặt lớn nhất xuất hiện vào giữa những năm 2010 với phiên bản Dự án 636.3.

Lần đầu tiên, tàu ngầm Kilo được trang bị tên lửa hành trình Kalibr, có thể phóng từ chính các ống phóng ngư lôi. Điều này biến một tàu ngầm vốn chỉ phục vụ phòng thủ ven biển thành nền tảng tấn công tầm xa có khả năng đánh trúng các mục tiêu trên đất liền.

Năm 2015, tàu Rostov-on-Don đã phóng tên lửa Kalibr vào các mục tiêu tại Syria, đánh dấu lần đầu tiên lớp Kilo tham chiến bằng vũ khí tấn công tầm xa.

Hiện nay, phiên bản 636.3 dài khoảng 74 m, có lượng giãn nước gần 4.000 tấn khi lặn và thủy thủ đoàn khoảng 52 người. Theo nhiều đánh giá, nó có thể phát hiện tàu ngầm đối phương trước khi bản thân bị đối phương phát hiện.

Nga chưa thể tìm được người kế nhiệm

Việc Kilo vẫn là lực lượng tàu ngầm diesel-điện chủ lực của Nga không hoàn toàn xuất phát từ ưu điểm của nó. Nhiều năm qua, Moscow kỳ vọng lớp Lada (Dự án 677) sẽ thay thế Kilo.

Điểm nổi bật của Lada là hệ thống động cơ đẩy độc lập với không khí (AIP), cho phép tàu ngầm hoạt động dưới nước nhiều tuần mà không cần nổi lên nạp điện.

Tuy nhiên, chương trình này liên tục gặp trục trặc. Hệ thống AIP không đạt yêu cầu, chiếc tàu đầu tiên gây thất vọng trong các cuộc thử nghiệm và Hải quân Nga từng từ chối tiếp nhận vào năm 2011. Các dự án kế tiếp như Kalina hay phiên bản xuất khẩu Amur cũng không đạt được bước tiến đáng kể.

Đến năm 2026, Nga vẫn chưa đưa vào biên chế một tàu ngầm AIP hoàn chỉnh. Điều đó buộc Moscow tiếp tục sản xuất Kilo. Chỉ riêng Hạm đội Thái Bình Dương đã nhận thêm 6 tàu Dự án 636.3 mới trong giai đoạn gần đây, dù thiết kế gốc của lớp tàu này đã xuất hiện cách đây hơn 45 năm.

Vì sao Kilo vẫn được nhiều nước lựa chọn?

Dù không sở hữu công nghệ hiện đại nhất, Kilo vẫn có những ưu điểm khiến nhiều quốc gia tiếp tục tin dùng. So với tàu ngầm hạt nhân, Kilo có giá thành thấp hơn rất nhiều nhưng vẫn đủ khả năng tạo ra mối đe dọa lớn đối với các hạm đội mặt nước.

Trong vùng biển nông và gần bờ, tàu ngầm diesel-điện còn có lợi thế hoạt động êm hơn nhiều tàu ngầm hạt nhân. Đó là lý do hơn 70 tàu Kilo đã được chế tạo và xuất khẩu cho nhiều quốc gia như Algeria, Trung Quốc, Ấn Độ, Iran, Myanmar, Ba Lan, Romania.

Với giá khoảng 200 triệu USD mỗi chiếc, Kilo mang lại cho các quốc gia có ngân sách hạn chế khả năng tác chiến dưới nước mà không cần đầu tư vào các chương trình tàu ngầm hạt nhân cực kỳ tốn kém.

Nếu dưới nước Kilo nổi tiếng vì rất khó bị phát hiện thì trên mặt nước hoặc khi neo tại cảng, nó lại bộc lộ điểm yếu ngày càng rõ rệt.

Tháng 9/2023, tàu Rostov-on-Don bị tên lửa Ukraine đánh trúng khi đang nằm trong ụ sửa chữa ở Sevastopol và hư hại nghiêm trọng.

Đến cuối năm 2025, một phương tiện không người lái dưới nước của Ukraine tiếp tục tấn công tàu Kolpino tại cảng Novorossiysk. Theo đánh giá của Bộ Quốc phòng Anh, con tàu gần như không còn khả năng tự di chuyển sau vụ tấn công.

Sau các sự cố này, Nga phải lắp thêm lưới chống UAV trên tháp chỉ huy và bố trí súng máy để đối phó với các cuộc tấn công từ máy bay không người lái.

Trong cuộc xung đột với Iran, Mỹ cũng được cho là đã đánh chìm một tàu ngầm Kilo của Iran ngay tại cảng Bandar Abbas.

Giới phân tích cho rằng danh tiếng "hố đen" của Kilo đôi khi bị phóng đại. So với các tàu ngầm hiện đại sử dụng động cơ AIP của phương Tây, Kilo vẫn phải nổi lên hoặc sử dụng ống thở thường xuyên hơn để sạc pin, làm tăng nguy cơ bị phát hiện.

Đó cũng là lý do những khách hàng có điều kiện hơn đang dần chuyển sang các thế hệ tàu ngầm mới. Trung Quốc hiện thay thế Kilo bằng tàu ngầm lớp Yuan có trang bị AIP. Ấn Độ cũng đang từng bước cho nghỉ hưu các tàu Kilo để chuyển sang khai thác tàu ngầm Scorpene của Pháp.

Xuân Minh