Tạo lợi ích đủ lớn để hộ kinh doanh chuyển đổi lên doanh nghiệp

Tại hội thảo “Hộ kinh doanh và động lực tăng trưởng” ngày 21/8, TS Nguyễn Đình Cung - nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM), cho rằng kinh tế tư nhân hiện có điều kiện phát triển thuận lợi hơn bao giờ hết.

Về chính trị, kinh tế tư nhân gần như đã được đặt vào vị trí trung tâm và có vai trò tương xứng trong nền kinh tế. Hàng loạt nghị quyết đã mở đường, tạo thuận lợi cho khu vực này. Ở góc độ xã hội, niềm tin đối với kinh tế tư nhân cũng thay đổi theo hướng tích cực. Vấn đề là chuyển những thay đổi đó thành chính sách và môi trường kinh doanh phù hợp.

Theo ông Cung, phát triển kinh tế phải đồng thời phát triển cả lượng và chất. Giai đoạn đầu có thể ưu tiên tăng về lượng khi cơ hội kinh doanh còn rộng mở, nhưng hiện nay cần cân bằng hai yếu tố này, vừa tăng số lượng, mở rộng quy mô, vừa nâng cao chất lượng khu vực kinh tế tư nhân.

Môi trường kinh doanh là nền tảng của quá trình này. Ưu đãi, hỗ trợ, khuyến khích chỉ là phần bổ sung; yếu tố cốt lõi là pháp luật phải rõ ràng, cụ thể, ổn định, có tính tiên liệu, không mâu thuẫn và có chi phí tuân thủ thấp.

Cùng với đó, quyền tự do kinh doanh phải được bảo vệ theo nguyên tắc người dân được làm tất cả những gì pháp luật không cấm. Quyền tài sản cũng phải được bảo vệ vững chắc để người dân yên tâm bỏ vốn.

“Khi niềm tin này chưa được củng cố thì môi trường kinh doanh vẫn chưa đạt được như mong muốn”, ông Cung nói.

TS Nguyễn Đình Cung - nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM).

Trong khi đó, qua khảo sát, ông Cung cho biết nhiều doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp gia đình lo không biết khai thuế thế nào cho đúng, sợ làm sai và bị phạt. Vấn đề không chỉ nằm ở việc nâng ngưỡng tính thuế hay giảm một số khoản thuế. Những chính sách này cần thiết nhưng chưa đủ. Quan trọng hơn là cách thức quản lý và cách hành xử để người dân cảm thấy an tâm khi kinh doanh.

Cho rằng hộ kinh doanh đã trở thành một phần của văn hóa kinh doanh, đặc biệt tại các đô thị lớn, chuyên gia khuyến nghị thay vì đặt khuyến khích, ưu đãi lên hàng đầu, chính sách cần tạo không gian và môi trường thuận lợi để mọi người có cơ hội làm ăn, làm giàu và đóng góp cho xã hội.

Đặc biệt, cần coi hộ kinh doanh là một loại hình tổ chức kinh doanh, bên cạnh doanh nghiệp tư nhân, công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, công ty hợp danh... Người dân có thể lựa chọn hình thức phù hợp với nhu cầu và điều kiện của mình.

“Đừng quy định rằng đến quy mô này thì phải là doanh nghiệp, hoặc đến mức này thì hộ kinh doanh phải chuyển đổi. Không nên có tư duy áp đặt như vậy”, ông Cung nói.

Không thể ép hộ kinh doanh chuyển đổi bằng biện pháp hành chính. Nếu muốn thúc đẩy chuyển đổi, chính sách cần tạo cơ chế để người dân nhận thấy việc trở thành doanh nghiệp mang lại lợi ích lớn hơn, từ đó họ tự lựa chọn.

Ông cũng cho rằng không nên quá lo ngại về số lượng hộ kinh doanh. Quan trọng là để số lượng phát triển, sau đó từ “lượng” mới dần chuyển thành “chất”. Ngay cả khi một hộ kinh doanh có quy mô lớn hơn một doanh nghiệp, cũng không nên mặc định hộ đó phải chuyển thành doanh nghiệp.

Từ câu chuyện hộ kinh doanh, ông Cung cho rằng nền kinh tế hiện nay đang có một nghịch lý đáng lưu ý. Tăng trưởng cao đáng lẽ phải kéo theo sản xuất, tiêu dùng và cơ hội kinh doanh tăng, từ đó số doanh nghiệp thành lập mới và quay trở lại hoạt động cũng tăng.

Tuy nhiên, trong 4-5 năm qua, tỷ lệ doanh nghiệp gia nhập và rút khỏi thị trường gần như 1:1. Số gia nhập gồm doanh nghiệp thành lập mới và quay trở lại hoạt động; số rút khỏi thị trường gồm doanh nghiệp tạm ngừng kinh doanh, đang làm thủ tục giải thể và đã giải thể.

Để đạt mục tiêu 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030 theo Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân, mỗi năm cần tăng thêm khoảng 200.000 doanh nghiệp. Trong khi đó, hiện mỗi năm số doanh nghiệp tăng thêm tối đa khoảng 70.000, và đây đã là một con số rất lạc quan.

“Nếu thuận lợi, có lẽ phải mất 5 năm nữa mới đạt 1,5 triệu doanh nghiệp”, ông nhận định.

Từ đó, chyên gia nhấn mạnh cần phát triển đồng thời cả lượng và chất. Nếu số lượng doanh nghiệp không tăng đủ thì khó nâng cao chất lượng. Ngược lại, nếu chỉ một số ít doanh nghiệp lớn phát triển trong khi số doanh nghiệp nhỏ ít, nền kinh tế có thể đối mặt với nguy cơ tập trung, độc quyền. Không thể kỳ vọng một vài doanh nghiệp lớn tự động tạo ra chất lượng cao cho nền kinh tế. Cạnh tranh mới là yếu tố quan trọng để doanh nghiệp nâng cao chất lượng và phát triển.

Để tạo đột phá về thể chế, ông Cung đề xuất xem xét lại các tiêu chí thẩm định văn bản quy phạm pháp luật. Theo đó, cần bổ sung 4 tiêu chí: dứt khoát từ bỏ tư duy “không quản được thì cấm”; chuyển mạnh từ quản lý là chủ yếu sang kiến tạo và thúc đẩy phát triển; xây dựng pháp luật rõ ràng, cụ thể, có tính tiên liệu, ổn định, không mâu thuẫn và có chi phí tuân thủ thấp; đồng thời từ bỏ cơ chế “xin - cho”, tiền kiểm, chuyển sang chủ yếu hậu kiểm dựa trên tiêu chuẩn, quy chuẩn, mức độ rủi ro và tuân thủ.

Các tiêu chí về tính hợp pháp, hợp lý trong thẩm định văn bản là cần thiết nhưng chưa đủ. Những tiêu chí trên cũng cần được xem xét đầy đủ để tạo đột phá trong xây dựng pháp luật và cải cách thể chế.

Chuyên gia Nguyễn Đình Cung cho rằng thể chế lâu nay được coi là “điểm nghẽn của điểm nghẽn”, nhưng hiện nay có thể quy về thực thi là “điểm nghẽn của điểm nghẽn”. Cùng với nâng cao chất lượng đội ngũ công chức và thay đổi KPI đánh giá, những cải cách này có thể tạo ra thay đổi thực chất, qua đó khôi phục niềm tin cho hộ kinh doanh và doanh nghiệp.

Thu An