'Tảng băng chìm' đáng sợ về dịch Ebola tại CHDC Congo

Đã một tháng trôi qua kể từ thời điểm bùng phát, dịch Ebola tại miền Đông Cộng Hòa Dân chủ Congo vẫn đang diễn biến hết sức phức tạp và hoàn toàn nằm ngoài tầm kiểm soát.

Dựa trên báo cáo mới nhất từ Viện Y tế Công cộng Quốc gia CHDC Congo, quốc gia này đã ghi nhận 808 trường hợp dương tính với virus Ebola, trong đó có 192 người tử vong, đồng thời nước láng giềng Uganda cũng xác nhận 19 ca nhiễm liên quan.

Sự bùng nổ đáng ngại này đã đưa đợt dịch hiện tại trở thành đợt bùng phát Ebola lớn thứ ba trong lịch sử dịch bệnh toàn cầu, đồng thời lập kỷ lục là đợt càn quét có quy mô lớn nhất từ trước đến nay đối với riêng chủng virus Bundibugyo.

Dịch Ebola tại miền Đông CHDC Congo vẫn đang diễn biến hết sức phức tạp và hoàn toàn nằm ngoài tầm kiểm soát sau hơn 1 tháng bùng phát. Ảnh: Oxfam

Tuy nhiên, những con số thống kê kể trên được các tổ chức cứu trợ uy tín như Bác sĩ không biên giới (MSF) và Oxfam nhận định chỉ là phần nổi của một tảng băng chìm khổng lồ.

Bà Kate White, điều phối viên y tế khẩn cấp của MSF tại khu vực, bày tỏ lo ngại rằng hiện tại không ai có thể đo lường chính xác quy mô thực sự của dịch bệnh, cũng như không thể biết rõ virus Ebola đã âm thầm lan rộng đến những đâu.

Khi "lá chắn y tế" sụp đổ

Thực tế đáng buồn là rất nhiều bệnh nhân Ebola chỉ tìm đến các cơ sở y tế khi bệnh tình đã chuyển biến quá muộn, và họ chưa từng nằm trong danh sách theo dõi tiếp xúc. Thậm chí, không ít ca tử vong đã xảy ra ngay trong cộng đồng mà không hề được hệ thống y tế ghi nhận.

Một trong những rào cản lớn nhất hiện nay là công tác truy vết người tiếp xúc với virus Ebola ở một số khu vực trọng điểm mới chỉ đạt khoảng 63%. Khoảng cách này còn quá xa so với mục tiêu an toàn 95% và tụt hậu sâu so với đợt dịch giai đoạn 2018-2020.

Hệ thống xét nghiệm lạc hậu, việc quản lý dữ liệu lỏng lẻo giữa các nguồn y tế, cùng với làn sóng di chuyển tự do của người bệnh giữa các vùng dịch ... khiến bức tranh số liệu dễ bị trùng lặp hoặc bỏ sót nghiêm trọng.

Thậm chí, một quan chức y tế cấp cao của CHDC Congo còn thừa nhận virus Ebola rất có thể đã âm thầm bén rễ và lây lan rộng trong cộng đồng từ tháng 2, trước khi Chính phủ Kinshasa chính thức phát đi thông báo dịch.

Tình hình càng trở nên tồi tệ hơn dưới "bóng ma" của xung đột vũ trang và bất ổn an ninh kéo dài. Hơn 70 cơ sở y tế tại địa phương đã bị tàn phá hoàn toàn, để lại một khoảng trống y tế mênh mông khi tỷ lệ bác sĩ giờ đây chỉ còn vỏn vẹn 0,2 người trên 1.000 dân, trong khi có gần 1 triệu người dân tại Ituri - nơi được xem là tâm dịch Ebola tại CHDC Congo - đang phải sống cảnh ly tán, di cư.

Khủng hoảng còn chồng khủng hoảng, khi phần lớn các cộng đồng đang phải đối mặt với tình trạng thiếu nước sạch và điều kiện vệ sinh tồi tệ. Chỉ có khoảng 1/5 số trung tâm y tế tại tỉnh Ituri đáp ứng được nguồn nước an toàn.

Phần lớn các cộng đồng tại tâm dịch Ebola ở CHDC Congo đang phải đối mặt với tình trạng thiếu nước sạch và điều kiện vệ sinh tồi tệ. Ảnh: Oxfam

Điển hình như tại thị trấn khai thác mỏ Mongbwalu với quy mô gần 140.000 dân, tỷ lệ người dân được tiếp cận nước sạch và vệ sinh chỉ lần lượt đạt mức nghèo nàn là 20% và 25%, khiến Oxfam phải đưa ra cảnh báo rằng "lớp phòng thủ đầu tiên" của khu vực này đã hoàn toàn sụp đổ.

Khi "cửa sổ cơ hội" hẹp dần

Không dừng lại ở đó, làn sóng bạo lực cùng sự hoài nghi sâu sắc trong cộng đồng đang đẩy các nhân viên y tế vào tình thế hiểm nghèo. Nhiều đội chôn cất an toàn liên tục bị người dân tấn công, ngăn cản, thậm chí người nhà bệnh nhân còn dùng vũ lực để giành lại thi thể của người thân nghi nhiễm Ebola nhằm tổ chức tang lễ theo phong tục truyền thống.

Hiện tượng các bệnh nhân tìm cách trốn khỏi khu cách ly cũng diễn ra phổ biến, làm gia tăng nguy cơ gieo rắc mầm bệnh ra diện rộng. Nhằm xoa dịu tình hình và từng bước xây dựng lại lòng tin đã mất, chính quyền Congo đang nỗ lực thay đổi chiến thuật bằng cách cho phép thân nhân người quá cố được trực tiếp tham gia vào các công đoạn chuẩn bị chôn cất an toàn.

Năng lực hệ thống cách ly và điều trị hiện tại hoàn toàn bị quá tải nghiêm trọng khi toàn vùng chỉ có vỏn vẹn 14 trung tâm điều trị đang hoạt động tại 9 vùng sức khỏe, trong khi dịch bệnh đã lan tới 31 vùng khác nhau.

Trước nguy cơ khủng hoảng y tế lan rộng ra toàn khu vực, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cùng các đối tác quốc tế đang khẩn trương chuẩn bị cho một hội nghị thượng đỉnh khẩn cấp do Chủ tịch Liên minh châu Phi chủ trì. Mục tiêu cốt lõi của hội nghị này là kêu gọi và huy động nguồn viện trợ khẩn cấp trị giá 518 triệu USD để tiếp sức cho cuộc chiến ngăn chặn thảm họa Ebola.

Dù các cơ quan chức năng vẫn khẳng định họ đang nỗ lực cập nhật số liệu mỗi ngày, các chuyên gia y tế đều cảnh báo rằng "cửa sổ cơ hội" để kiểm soát dịch đang thu hẹp lại một cách nhanh chóng.

Trong bối cảnh thế giới vẫn chưa tìm ra vaccine đặc hiệu để đối phó với chủng virus Bundibugyo và nền móng y tế nội tại của CHDC Congo còn quá mong manh, việc thắt chặt giám sát dịch tễ, nâng cao năng lực xét nghiệm và khơi dậy ý thức trách nhiệm của toàn cộng đồng chính là những yếu tố then chốt để ngăn chặn một thảm kịch lớn hơn có thể ập xuống.

Anh Vũ