'Tam giác thể chế', cơ hội mới cho văn hóa Huế

Múa "Lục cúng hoa đăng" ở Nhà hát Duyệt Thị Đường. Ảnh: Anh Việt

Với tam giác thể chế này, văn hóa đã được đặt vào trung tâm của chiến lược phát triển, như một nguồn lực trực tiếp, một động lực nội sinh và một lợi thế cạnh tranh quốc gia. Đây là bước chuyển rất lớn trong tư duy. Văn hóa không còn là lĩnh vực “đi sau”, chủ yếu làm nhiệm vụ gìn giữ, giáo dục hay phục vụ đời sống tinh thần, mà phải trở thành một thành tố cấu thành năng lực phát triển của địa phương và đất nước.

Với Huế, sức mạnh lớn nhất nằm ở chiều sâu văn hóa. Nếu biết tổ chức lại những giá trị ấy bằng tư duy hiện đại, Huế hoàn toàn có thể chuyển hóa “tài sản văn hóa” thành “nguồn lực phát triển”, biến di sản thành nền tảng cho kinh tế sáng tạo, du lịch chất lượng cao, ngoại giao văn hóa và công nghiệp văn hóa.

Chương trình hành động của Thành ủy Huế thực hiện Nghị quyết 80-NQ/TW vừa được ban hành có ý nghĩa như một "tuyên ngôn" phát triển trong giai đoạn mới. Chương trình đặt mục tiêu xây dựng Huế trở thành đô thị di sản đặc trưng, thông minh, giàu bản sắc, trung tâm sáng tạo văn học nghệ thuật đặc sắc của Việt Nam, có sức lan tỏa trong khu vực và quốc tế.

Về cơ sở thực tiễn, hiếm có địa phương nào ở Việt Nam sở hữu mật độ di sản phong phú như Huế: Từ Quần thể di tích Cố đô Huế, Nhã nhạc cung đình, hệ thống di sản tư liệu Triều Nguyễn, đến áo dài, ẩm thực, lễ hội, làng nghề, nghệ thuật dân gian và phong tục cộng đồng. Vấn đề hiện nay không còn là Huế có tiềm năng hay không, mà là Huế có đủ quyết tâm, cơ chế và phương pháp để biến tiềm năng ấy thành sức mạnh phát triển hay không.

Ở góc độ thể chế, Nghị quyết 28 của Quốc hội mở thêm một “đường băng” quan trọng. Khi Quốc hội đặt vấn đề tăng đầu tư cho văn hóa, khuyến khích xã hội hóa, thúc đẩy hợp tác công - tư, tạo điều kiện về đất đai, thuế, thị trường và môi trường đầu tư cho công nghiệp văn hóa, thì những địa phương có lợi thế như Huế phải biết nắm bắt kịp thời. Lâu nay, một trong những điểm nghẽn lớn nhất của phát triển văn hóa không phải là thiếu ý tưởng, mà là thiếu cơ chế vận hành. Nhiều di sản có giá trị nhưng khó khai thác; nhiều thiết chế có tiềm năng nhưng thiếu nguồn lực; nhiều ý tưởng sáng tạo không đi xa được vì thiếu hành lang pháp lý và mô hình tài chính phù hợp. Bởi vậy, cơ hội lớn nhất mà Nghị quyết 28 mang lại chính là cơ hội tháo gỡ thể chế, để văn hóa không chỉ được nói đến bằng cảm hứng mà được tổ chức bằng chính sách, nguồn lực và trách nhiệm cụ thể.

Từ đây, Huế cần mạnh dạn hơn trong tư duy “kinh tế di sản”. Di sản phải được bảo vệ nghiêm ngặt, nhưng không thể chỉ được đặt trong trạng thái bảo tồn tĩnh. Bảo tồn không có nghĩa là đóng băng. Ngược lại, bảo tồn đúng là làm cho di sản tiếp tục sống trong đời sống đương đại, tiếp tục tạo ra giá trị giáo dục, thẩm mỹ, kinh tế và xã hội. Muốn vậy, Huế cần phân loại rõ các không gian di sản theo mức độ bảo vệ, khả năng khai thác và giới hạn chịu tải; từ đó hình thành các mô hình phát huy phù hợp. Có di sản cần bảo vệ gần như tuyệt đối, có di sản có thể tổ chức trải nghiệm giáo dục, có di sản có thể phát triển dịch vụ văn hóa chất lượng cao, có không gian có thể trở thành điểm đến sáng tạo. Điều quan trọng là phải có nguyên tắc, có quy chuẩn, có kiểm soát, không cực đoan giữa hai thái cực: Hoặc “khóa chặt” di sản, hoặc khai thác quá mức làm tổn hại giá trị.

Với Huế, công nghiệp văn hóa phải trở thành một trụ cột phát triển. Huế không thể cạnh tranh bằng quy mô với Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh hay các trung tâm công nghiệp lớn. Huế nên đi bằng con đường riêng: chuyên sâu, tinh tế, có bản sắc. Áo dài Huế có thể phát triển thành ngành công nghiệp văn hóa gắn với thời trang, lễ hội, giáo dục thẩm mỹ và ngoại giao văn hóa. Ẩm thực Huế có thể trở thành nền tảng để xây dựng thương hiệu thành phố sáng tạo. Nghệ thuật cung đình, ca Huế, thực cảnh, lễ hội, thủ công truyền thống, nội dung số, điện ảnh và du lịch văn hóa đều có thể tạo ra chuỗi giá trị mới nếu được tổ chức bài bản. Vấn đề là phải vượt qua cách làm sự kiện đơn lẻ để hình thành hệ sinh thái: Có nghệ nhân, nghệ sĩ, nhà thiết kế, doanh nghiệp, trường đào tạo, nhà nghiên cứu, nền tảng số, thị trường và cơ chế đặt hàng.

Chuyển đổi số cũng là một chìa khóa quyết định. Một thành phố di sản trong thế kỷ XXI không thể chỉ dựa vào thuyết minh truyền thống, vé giấy, hồ sơ rời rạc và cách quản lý phân tán. Huế cần tiến nhanh hơn trong số hóa di sản, xây dựng cơ sở dữ liệu văn hóa - du lịch liên thông, phát triển vé điện tử, bản đồ số di sản, thuyết minh thông minh, trải nghiệm thực tế ảo, sản phẩm giáo dục số và các nền tảng quảng bá văn hóa bằng nhiều ngôn ngữ.

Tuy nhiên, mọi chiến lược văn hóa cuối cùng vẫn phải trở về với con người. Huế không chỉ là lăng tẩm, đền đài, chùa chiền hay những cảnh quan thơ mộng. Giá trị sâu nhất của Huế nằm ở con người Huế: Thanh lịch, nhân hậu, trọng nghĩa tình, trọng tri thức, yêu cái đẹp và sống hài hòa với thiên nhiên, cộng đồng. Trong bối cảnh đô thị hóa, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, việc giữ gìn và bồi đắp hệ giá trị ấy càng quan trọng. Xây dựng con người Huế văn minh, sáng tạo, trách nhiệm, biết tự hào và biết làm mới di sản chính là nền tảng lâu dài nhất của mọi chương trình phát triển văn hóa.

Từ tinh thần Nghị quyết 80 đến Nghị quyết 28, có thể thấy Huế đang đứng trước một vận hội lớn. Để chuyển hóa vận hội thành thành quả, Huế nên lựa chọn một số đột phá cụ thể: Hoàn thiện dữ liệu số về văn hóa và di sản; phát triển kinh tế đêm có bản sắc gắn với sông Hương; xây dựng không gian sáng tạo trong lòng đô thị di sản; nâng tầm thương hiệu áo dài, ẩm thực, Festival Huế; đào tạo nguồn nhân lực văn hóa - du lịch - sáng tạo chất lượng cao; hình thành cơ chế chính sách địa phương đủ linh hoạt để huy động nguồn lực xã hội.

Nếu biết nắm bắt “cơ hội thể chế” bằng tư duy đổi mới, bằng quyết tâm chính trị cao và bằng những mô hình thực tiễn thuyết phục, Huế hoàn toàn có thể trở thành hình mẫu phát triển dựa trên văn hóa và di sản của Việt Nam. Khi ấy, Huế không chỉ là nơi lưu giữ ký ức vàng son của dân tộc, mà còn là nơi kiến tạo những giá trị mới cho tương lai; không chỉ là Cố đô của quá khứ, mà là một đô thị di sản hiện đại, sáng tạo, bản lĩnh và đầy sức sống trong kỷ nguyên mới.

Hương Bình