Chưng cất giá trị từ kho tàng văn hóa Việt

Nhiều tài nguyên, ít thương hiệu

Việt Nam sở hữu kho tàng văn hóa đáng tự hào. Đó là hệ thống di sản vật thể và phi vật thể phong phú, hàng nghìn lễ hội dân gian, làng nghề truyền thống cùng kho tàng chuyện kể, huyền thoại được tích lũy qua nhiều thế hệ... Thế nhưng, khoảng cách từ tài nguyên đến sản phẩm vẫn còn rất lớn.

Những nhân vật gắn với văn hóa Việt như Thánh Gióng, Sơn Tinh - Thủy Tinh, Chử Đồng Tử... chưa thực sự bước vào đời sống của công nghiệp sáng tạo hiện đại thông qua phim hoạt hình, trò chơi điện tử, công viên chủ đề hay các thương hiệu giải trí đa nền tảng. Không ít họa tiết cổ truyền nằm lặng lẽ trong bảo tàng thay vì xuất hiện trên các sản phẩm thiết kế thời trang hay đồ dùng đương đại.

Bên cạnh đó, nhiều làng nghề với bề dày lịch sử hàng trăm năm vẫn chủ yếu tạo ra giá trị từ các sản phẩm thủ công truyền thống. Trong khi đó, những câu chuyện về lịch sử làng nghề, bí quyết chế tác, tri thức dân gian hay các giá trị thẩm mỹ đặc sắc vẫn chưa được khai thác hiệu quả, tạo giá trị gia tăng cao...

Việt Nam có nhiều di sản nhưng chưa hình thành được chuỗi giá trị hoàn chỉnh. Ảnh: Th. Nguyên

Tại hội thảo "Phát triển công nghiệp văn hóa trong kỷ nguyên số" mới đây, PGS. TS. Lâm Nhân, Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa TP. Hồ Chí Minh cho rằng, di sản chủ yếu được nhìn nhận như đối tượng cần lưu giữ, bảo vệ hoặc phục dựng, trong khi vai trò như một nguồn vốn văn hóa, chất liệu sáng tạo hay tài nguyên cho kinh tế sáng tạo chưa được quan tâm đúng mức.

Mặt khác, Việt Nam vẫn chưa hình thành được một hệ sinh thái công nghiệp văn hóa đồng bộ dựa trên nền tảng di sản. Sự liên kết giữa nghệ nhân, cộng đồng thực hành di sản, doanh nghiệp sáng tạo, công nghệ và thị trường còn rời rạc. Không ít sản phẩm văn hóa mới chỉ dừng ở quy mô nhỏ lẻ, thiếu chiến lược thương hiệu, thiếu nền tảng phân phối và chưa hình thành được chuỗi giá trị hoàn chỉnh từ sáng tạo, sản xuất, quảng bá đến tiêu dùng văn hóa.

Gần đây, sự xuất hiện của các concert quy mô lớn, lễ hội, chương trình biểu diễn ứng dụng công nghệ cho thấy năng lực tổ chức và sức sáng tạo của ngành văn hóa Việt Nam không ngừng được nâng cao. Nhưng một sự kiện dù thành công đến đâu cũng khó trở thành sản phẩm công nghiệp văn hóa nếu thiếu chiến lược kéo dài vòng đời sau khi kết thúc. Giá trị chỉ thực sự được nhân lên khi sự kiện đó tiếp tục được phát triển thành nội dung số, sản phẩm bản quyền, hoạt động du lịch, giáo dục hoặc các hình thức khai thác thương mại khác.

Chỉ ra hiện tượng này, đạo diễn Đặng Lê Minh Trí, Giám đốc sáng tạo Công ty Cổ phần Sáng tạo nghệ thuật và Sự kiện Sun Bright ví von: “Việt Nam có ‘mỏ’ chất liệu văn hóa nhưng chưa có đủ ‘nhà máy’ để chế biến những chất liệu đó thành IP (Intellectual Property - tài sản trí tuệ, sở hữu trí tuệ - PV), thành sản phẩm, thành giá trị kinh tế”.

Chuyển tư duy từ tổ chức sự kiện sang phát triển IP

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 phát triển các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP; hình thành từ 5 - 10 thương hiệu quốc gia về công nghiệp văn hóa. Nhiều nhiệm vụ cụ thể cũng được đặt ra, trong đó có “gắn kết văn hóa với du lịch, thương mại và công nghệ, hình thành chuỗi giá trị”, “triển khai nghiên cứu, xây dựng thí điểm các mô hình ứng dụng công nghệ cao trong toàn bộ chuỗi giá trị của các ngành công nghiệp văn hóa từ sáng tạo, sản xuất, phân phối đến tiêu thụ và bảo vệ bản quyền”...

Để phát triển công nghiệp văn hóa bền vững và đạt được mục tiêu trên, theo ThS. Hoàng Thị Ngân, Trường Đại học Văn hóa TP. Hồ Chí Minh, cần chuyển từ tư duy “tổ chức hoạt động văn hóa” sang tư duy “phát triển tài sản IP văn hóa”. Cụ thể, một nhân vật dân gian, họa tiết truyền thống, làn điệu, truyền thuyết, địa danh lịch sử hoặc thương hiệu ẩm thực chỉ có thể tạo giá trị kinh tế bền vững khi được thiết kế thành IP có thể quản trị, cấp phép, chuyển thể, nhượng quyền, tái sản xuất và xuất khẩu. Đây chính là điểm khác biệt giữa một nền văn hóa giàu tài nguyên với một nền công nghiệp văn hóa có năng lực cạnh tranh.

Cần chuyển sang tư duy “phát triển tài sản IP văn hóa”. Ảnh: Th. Nguyên

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy thành công của công nghiệp văn hóa luôn gắn với sự hình thành của một hệ sinh thái sáng tạo đồng bộ: nhà nước đóng vai trò kiến tạo, doanh nghiệp giữ vai trò đầu tư và thương mại hóa, còn đội ngũ sáng tạo là lực lượng sản xuất trung tâm.

Nhiều ý kiến cũng cho rằng, bên cạnh phát triển các lĩnh vực giàu tiềm năng như điện ảnh, âm nhạc, trò chơi điện tử, thiết kế, thời trang, du lịch văn hóa hay nội dung số, điều quan trọng hơn là xây dựng được những thiết chế trung gian đủ sức kết nối các mắt xích trong cấu trúc phát triển ngành. Cùng với đó, quan tâm xây dựng quỹ hỗ trợ sáng tạo, phát triển IP, nền tảng phân phối nội dung, thúc đẩy cơ chế hợp tác công - tư...

Đồng thời, công nghệ số và dữ liệu cần trở thành nền tảng cho sự phát triển của công nghiệp văn hóa trong giai đoạn mới. Không chỉ giúp mở rộng khả năng tiếp cận công chúng, công nghệ còn tạo điều kiện để xây dựng các sản phẩm văn hóa đa nền tảng, kết nối văn hóa với du lịch, thương mại và kinh tế số. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu văn hóa quốc gia, hệ thống đo lường thị trường, nền tảng số dùng chung và cơ chế bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số sẽ giúp nâng cao năng lực quản trị và sức cạnh tranh của các sản phẩm văn hóa Việt Nam.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ là phương tiện. Lợi thế lớn nhất của Việt Nam vẫn nằm ở những câu chuyện văn hóa riêng có được bồi đắp qua hàng nghìn năm lịch sử. Thách thức không phải là làm cho văn hóa trở nên hiện đại hơn bằng cách đánh mất bản sắc, mà là kể những câu chuyện Việt Nam bằng ngôn ngữ của thời đại mới.

Trong một thế giới mà sự khác biệt ngày càng quyết định năng lực cạnh tranh, giá trị bền vững của mỗi quốc gia nằm ở những câu chuyện riêng được hun đúc qua lịch sử và kết tinh thành bản sắc văn hóa. Chuyển hóa những giá trị ấy thành sức mạnh của hiện tại là hành trình vừa tạo ra động lực phát triển, vừa khẳng định vị thế của dân tộc trong thời đại toàn cầu hóa. Khi đó, văn hóa thực sự trở thành sức mạnh mềm, nguồn cảm hứng cho đổi mới sáng tạo và động lực cho sự phát triển lâu dài của đất nước.

Thảo Nguyên