Tái định vị kinh tế nhà nước - Bài 5: Nâng chuẩn quản trị doanh nghiệp nhà nước

Nhà máy Tổng công ty Phân bón dầu khí Cà Mau. Ảnh: Hoàng Anh

Trong nhiều khóa đào tạo về quản trị công ty dành cho chủ tịch tại Thụy Sĩ hay các chương trình chuyên sâu của Viện Thành viên hội đồng quản trị Việt Nam (VIOD), Chủ tịch HĐQT Tổng Công ty CP Công trình Viettel (Viettel Construction) Đỗ Mạnh Hùng là gương mặt quen thuộc.

“Trong suốt hai năm qua, các khóa học dành riêng cho chủ tịch là thành viên VIOD hoặc CLB Chủ tịch đều có ông Hùng tham gia đầy đủ”, bà Hà Thu Thanh, Chủ tịch VIOD, nguyên Chủ tịch HĐTV Deloitte Việt Nam cho biết.

Hình ảnh này cho thấy một chuyển động đáng chú ý trong tư duy quản trị. Ngay cả những doanh nghiệp có nền tảng kỷ luật cao và vận hành ổn định vẫn chủ động cập nhật tri thức từ các chuẩn mực quốc tế.

Trong hồ sơ xét tặng danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới, bên cạnh các thành tích kinh doanh, Viettel Construction đưa quản trị công ty vào như một nội dung ghi nhận chính thức. Điều này phản ánh một thay đổi quan trọng khi quản trị dần trở thành tiêu chí gắn với năng lực vận hành và khả năng thích ứng thị trường.

Từ một yêu cầu mang tính tuân thủ, quản trị công ty đang được nhìn nhận như nền tảng để doanh nghiệp tiếp cận dòng vốn và chuẩn mực vận hành quốc tế. Với các doanh nghiệp quy mô lớn, đặc biệt là doanh nghiệp nhà nước, đây là điều kiện để mở rộng không gian phát triển.

Ông Nguyễn Tất Trường, thành viên HĐQT Viettel Construction cho biết, ngay trong Tập đoàn Viettel, dù có cùng định hướng, mỗi đơn vị thành viên vẫn lựa chọn cách tiếp cận riêng đối với quản trị công ty. Sự khác biệt này khiến mức độ phát triển về quản trị giữa các doanh nghiệp trong hệ sinh thái chưa đồng đều.

Theo ông, thách thức lớn nằm ở việc hình thành nhận thức thống nhất về các chuẩn mực quản trị. Khi cách hiểu chưa đồng nhất, việc tạo đồng thuận trong toàn tập đoàn và các bên liên quan trở nên khó khăn, từ đó ảnh hưởng đến hiệu quả triển khai trên thực tế.

Bám sát tinh thần tiên phong và kiến tạo đã được xác lập trong sứ mệnh của Viettel, Viettel Construction chủ động xây dựng lộ trình cùng kế hoạch triển khai cụ thể. Hướng đi này vừa phù hợp với đặc thù doanh nghiệp, vừa phục vụ mục tiêu phát triển bền vững và nâng cao hiệu quả hoạt động.

Viettel Construction chú trọng nâng cao năng lực quản trị

Nhìn rộng ra, sự dịch chuyển này không chỉ diễn ra ở một vài doanh nghiệp riêng lẻ. Một số đơn vị đã bắt đầu được ghi nhận bằng các thước đo khu vực.

Trong đánh giá ACGS 2024, Phân bón Dầu khí Cà Mau nằm trong nhóm doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam có điểm quản trị cao nhất. Kết quả này phản ánh bước tiến trong việc tiếp cận các chuẩn mực quản trị hiện đại.

Những nút thắt vô hình và tiếng gọi của thị trường

Ở cấp độ hệ thống, chuyển động này gắn với yêu cầu tái định hình khu vực doanh nghiệp nhà nước.

Thực tế cho thấy, không có một doanh nghiệp nào thực hiện cổ phần hóa thành công trong giai đoạn 2023 - 2025 dù sự tham gia của Nhà nước với vai trò cổ đông trong các doanh nghiệp niêm yết có vốn nhà nước vẫn khá cao, lên tới 65 - 70% cả trong các lĩnh vực không thiết yếu. Sự chậm trễ này, cộng hưởng với những vướng mắc về pháp lý đất đai và tài chính, đã khiến hiệu quả hoạt động chưa tương xứng với nguồn lực khổng lồ đang nắm giữ.

Sau 40 năm Đổi mới, vẫn còn khoảng 20% số doanh nghiệp nhà nước báo lỗ (tương đương 134 đơn vị), với tổng lỗ lũy kế tính đến kỳ báo cáo gần nhất vẫn duy trì ở mức cao trên 115.000 tỷ đồng.

Các sai phạm trong quản lý nợ, đầu tư tài chính thua lỗ và sử dụng tài sản cố định kém hiệu quả tại chín tập đoàn, tổng công ty lớn được Kiểm toán Nhà nước chỉ ra vào tháng 7/2025 chính là hồi chuông cảnh báo về một hệ thống quản trị kém hiệu quả.

Nhiều doanh nghiệp nhà nước vẫn loay hoay trong tư duy cánh tay nối dài của cơ quan hành chính, nơi mọi quyết định đầu tư phải đi qua mạng lưới phê duyệt đa tầng nấc, khiến doanh nghiệp liên tục lỡ nhịp với những thời điểm vàng của thị trường.

TS. Lê Quang Thuận, Trưởng ban Phát triển doanh nghiệp và môi trường kinh doanh, Viện Chiến lược và chính sách kinh tế - tài chính lý giải, quản trị trong doanh nghiệp nhà nước chậm đổi mới, chưa phù hợp với các thông lệ quốc tế, tính công khai, minh bạch còn hạn chế…

Chỉ ra những hạn chế lớn trong mô hình quản trị doanh nghiệp nhà nước, TS. Vũ Văn Ngọc, Viện trưởng Viện Đào tạo tiên tiến, chất lượng cao và POHE của Đại học Kinh tế quốc dân cho rằng, cơ chế chủ sở hữu nhà nước phân tán dẫn đến quy trình quyết định chậm, thiếu nhất quán, và khó phân định rõ trách nhiệm khi xảy ra thất thoát hoặc kém hiệu quả.

TS. Vũ Văn Ngọc, Viện trưởng Viện Đào tạo tiên tiến, chất lượng cao và POHE, Đại học Kinh tế quốc dân. Ảnh: NEU

Bên cạnh đó, hội đồng thành viên/HĐQT chưa thực sự phát huy vai trò do chưa tách bạch giữa quản trị và điều hành, Ít thành viên độc lập, thiếu chuyên gia có kinh nghiệm thực tiễn, và tính chuyên nghiệp trong giám sát còn hạn chế.

Trong quản trị nhà nước còn thiếu tính minh bạch và trách nhiệm giải trình, phân bổ vốn và đầu tư dàn trải.

“Áp lực từ hội nhập quốc tế, cạnh tranh thị trường và yêu cầu minh bạch buộc doanh nghiệp nhà nước phải chuyển đổi mạnh mẽ”, ông Ngọc nói.

Nâng tầm quản trị doanh nghiệp nhà nước

Sự ra đời của Nghị quyết số 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước trong kỷ nguyên mới vào đầu năm 2026 là một bước ngoặt lớn. Nghị quyết này, kết hợp với Luật số 68/2025/QH15 đã chính thức xác lập tư duy coi doanh nghiệp nhà nước là chủ thể đầu tư, không phải cơ quan hành chính kéo dài.

Thay đổi mang tính cách mạng nằm ở việc trả lại không gian tự trị thực chất cho doanh nghiệp thông qua việc tách bạch ba tầng chức năng: quản lý nhà nước, đại diện chủ sở hữu và quản trị doanh nghiệp.

Trong nhiều thập kỷ, sự chồng chéo giữa các vai trò này đã tạo ra một "vùng xám" trách nhiệm”, cơ quan quản lý can thiệp quá sâu vào hoạt động tác nghiệp, khiến doanh nghiệp mất đi tính tự chủ.

Với khung pháp lý mới, Nhà nước chính thức rũ bỏ lớp áo hành chính để trở thành một nhà đầu tư lớn chuyên nghiệp, chỉ tập trung vào định hướng chiến lược và kiểm soát mục tiêu thay vì phê duyệt từng dự án nhỏ lẻ. Việc tập trung quyền đại diện chủ sở hữu về một đầu mối chuyên nghiệp, giúp doanh nghiệp thoát khỏi cảnh phải xin ý kiến rải rác tại nhiều bộ, ngành và địa phương. Đây chính là chìa khóa để trả lại không gian tự trị, cho phép hội đồng thành viên thực sự nắm quyền điều hành và chịu trách nhiệm sòng phẳng trước thị trường.

Không còn phải trải qua quy trình phê duyệt đa tầng, hội đồng thành viên được tự quyết định các dự án đầu tư lên đến 50% vốn chủ sở hữu, với mức trần lên tới 15.000 tỷ đồng cho các doanh nghiệp quy mô lớn. Họ được tự chủ hoàn toàn trong việc cho vay hoặc bảo lãnh vay vốn nội khối đối với các công ty con nắm giữ trên 50% vốn, giúp tối ưu hóa dòng tiền và vận hành như những thực thể kinh tế hiện đại.

Một bước ngoặt khác trong cuộc cách mạng này là sự chuyển dịch mạnh mẽ từ cơ chế "tiền kiểm" (can thiệp trước khi thực hiện) sang "hậu kiểm" dựa trên hiệu quả thực tế. Theo tinh thần của Nghị định 365/2025/NĐ-CP, việc đánh giá doanh nghiệp không còn soi xét, bắt lỗi từng giao dịch nhỏ lẻ mà tập trung vào hiệu quả tổng thể trên một chu kỳ tài chính.

Hệ thống giám sát hiện đại được thiết kế dựa trên nền tảng dữ liệu số, cho phép cơ quan đại diện chủ sở hữu theo dõi biến động tài chính theo thời gian thực mà không gây phiền hà cho hoạt động sản xuất kinh doanh hằng ngày. Thước đo hiệu quả giờ đây được định lượng minh bạch qua các chỉ số lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu (ROE), lợi nhuận sau thuế và tiến độ giải ngân vốn đầu tư.

Viettel làm chủ công nghệ 5G made in Vietnam, phát triển thiết bị viễn thông lõi và hiện diện tại 10 thị trường quốc tế.

Đáng chú ý, Nghị quyết 79 xác lập mục tiêu đến năm 2030, 100% tập đoàn, tổng công ty nhà nước phải áp dụng nguyên tắc quản trị của OECD.

Trong bối cảnh hội nhập, quản trị công ty theo chuẩn OECD được xem là "ngôn ngữ không thể thiếu" để doanh nghiệp giao tiếp với các nhà đầu tư quốc tế và vươn ra biển lớn. Các hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới đòi hỏi doanh nghiệp nhà nước phải vận hành minh bạch, không phân biệt đối xử và tuân thủ các nguyên tắc thị trường khắt khe.

Việc nội hóa chuẩn mực OECD giúp doanh nghiệp tạo niềm tin, nâng cao uy tín và đặc biệt là thu hút các dòng vốn xanh từ những nhà đầu tư chiến lược.

OECD đặt ra các tiêu chuẩn cao về công bố thông tin và minh bạch, buộc doanh nghiệp phải thực hiện kiểm toán bởi các tổ chức uy tín và báo cáo theo chuẩn quốc tế. Điều này giúp Nhà nước, với tư cách là nhà đầu tư chuyên nghiệp, có thể thực hiện cơ chế hậu kiểm tổng thể thay vì can thiệp vi mô vào từng quyết định tác nghiệp, đồng thời gắn chặt trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu với hiệu quả bảo toàn vốn nhà nước.

Để vận hành cỗ máy quản trị mới, các chuyên gia khẳng định doanh nghiệp nhà nước cần những nhà lãnh đạo có tư duy thị trường sắc bén thay vì chỉ thuần túy là cán bộ hành chính. Một đề xuất táo bạo là cho phép thuê CEO và Giám đốc tài chính (CFO) từ khu vực tư nhân hoặc thị trường quốc tế. Việc này nhằm xóa bỏ tư duy bổ nhiệm mang tính khép kín và tạo ra sức ép cạnh tranh lành mạnh để nâng cao năng lực quản lý của khối nhà nước. Đi kèm với việc tuyển dụng nhân tài là một cơ chế lương thưởng cạnh tranh vượt trội, tách rời khỏi bảng lương hành chính cũ.

Theo Nghị quyết 79, các doanh nghiệp được phép xây dựng quỹ lương linh hoạt, áp dụng mức thù lao tương xứng với thị trường lao động và thưởng theo tỷ lệ lợi nhuận vượt kế hoạch (KPI).

Khi quyền lợi cá nhân gắn chặt với sự sống còn và hưng thịnh của dòng vốn nhà nước, những "con sếu đầu đàn" với vai trò tiên phong sẽ có đủ động lực để thực thi những chuẩn mực quản trị cao nhất của OECD, sẵn sàng sòng phẳng bước vào sân chơi toàn cầu.

Quỳnh Chi