Sức sống mới từ nghị trường Quốc hội - Bài 1: 'Lập pháp không chỉ là viết luật mà còn viết tương lai'

LTS: Quốc hội khóa XV (2021-2026) là một nhiệm kỳ đặc biệt, nhiều biến động và được đánh giá cao về sự đổi mới, chủ động và hành động quyết liệt với phương châm “pháp luật đi trước, mở đường”. Đây cũng là nhiệm kỳ lịch sử với 19 kỳ họp (gồm cả những kỳ họp không thường lệ) nhằm kịp thời gỡ khó về thể chế, đẩy mạnh chuyển đổi số và kiện toàn bộ máy nhà nước theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả…

Báo Pháp Luật TP.HCM trân trọng mời độc giả theo dõi loạt bài “Sức sống mới từ nghị trường Quốc hội” để cùng nhìn lại nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV và hướng tới nhiệm kỳ khóa XVI với những đột phá hơn nữa trong lập pháp trước yêu cầu đổi mới và sự phát triển của đất nước.

******

Tổng Bí thư Tô Lâm, Chủ tịch nước Lương Cường, Thủ tướng Phạm Minh Chính cùng các đại biểu biểu quyết thông qua Nghị quyết về cơ cấu tổ chức của Chính phủ, Nghị quyết về cơ cấu số lượng thành viên Chính phủ tại kỳ họp bất thường lần thứ 9 vào ngày 18-2-2025. Ảnh: QUỐC HỘI

Nhiệm kỳ Quốc hội (QH) khóa XV (2021-2026) sẽ đi vào lịch sử về công tác lập pháp, giám sát cũng như những quyết nghị mang tính thời đại về đường sắt tốc độ cao, điện hạt nhân và tổ chức lại bộ máy nhà nước...

Chia sẻ với báo Pháp Luật TP.HCM, Phó Chủ tịch QH Nguyễn Thị Thanh nhìn lại hành trình năm năm với tất cả sự thẳng thắn của người đã trải qua những tháng ngày lịch sử đó.

Nhìn lại hành trình năm năm

. Phóng viên: Thưa Phó Chủ tịch QH, nếu phải mô tả nhiệm kỳ QH khóa XV bằng một hình ảnh, bà sẽ chọn hình ảnh nào?

+ Phó Chủ tịch QH Nguyễn Thị Thanh: Tôi sẽ chọn hình ảnh của một con sông đã chảy qua nhiều địa hình khác nhau. Đoạn đầu nhiệm kỳ, đất nước phải ứng phó với đại dịch COVID-19, dòng chảy chậm và nặng. Đoạn giữa, từ năm 2023, bắt đầu có gia tốc khi tư duy đổi mới trong lập pháp được thúc đẩy. Và đoạn cuối, từ tháng 10-2024 đến đầu năm 2026, dòng chảy trở thành dòng thác nhanh, mạnh và không thể dừng lại.

Kết quả sau năm năm, QH khóa XV thông qua 183 luật, 351 nghị quyết, trong đó có những quyết định chưa từng có tiền lệ trong lịch sử lập pháp Việt Nam. Rất thần tốc.

Phó Chủ tịch QH Nguyễn Thị Thanh. Ảnh: QH

. Bà vừa nhắc đến thần tốc - từ được dùng rất nhiều trong giai đoạn cuối nhiệm kỳ. Liệu lập pháp thần tốc có đi kèm rủi ro về chất lượng?

+ Đây là câu hỏi tôi đã tự đặt ra và trả lời thẳng thắn với chính mình nhiều lần. Có rủi ro và chúng tôi biết điều đó. Khi kỳ họp thứ 9 thông qua 34 luật và các nghị quyết, đó là tốc độ mà trước đây chúng tôi không thể hình dung. Tuy nhiên, tôi muốn phân biệt rõ hai điều là tốc độ thông qua và tốc độ chuẩn bị. Nhiều đạo luật trong giai đoạn thần tốc thực tế đã được chuẩn bị, thảo luận và chờ thời cơ trong nhiều năm.

Luật Đất đai (sửa đổi) - bộ luật phức tạp nhất và gây tranh cãi nhất, được thảo luận qua ba năm, ba lần trình QH trước khi được thông qua vào tháng 1-2024. Thần tốc ở chỗ QH đã tháo bỏ được những vướng mắc cuối cùng và ra quyết định dứt khoát chứ không phải ở chỗ bỏ qua chuẩn bị.

Nhưng rủi ro thực sự mà tôi lo ngại là tốc độ thực thi sau khi luật được ban hành. QH có thể ban hành luật tốt nhưng nếu hướng dẫn thi hành chậm, nếu bộ máy hành chính thiếu năng lực triển khai thì luật trên giấy không mang lại thay đổi trong cuộc sống. Đây là bài toán mà QH khóa XVI sẽ phải đối mặt.

Các đại biểu tham dự Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV. Ảnh: QH

Khi nghị trường viết lại thể chế

. Thưa bà, đâu là đạo luật hoặc nhóm đạo luật mà bà cho là thể hiện rõ nhất bước chuyển về tư duy lập pháp trong nhiệm kỳ này?

+ Tôi sẽ chọn cụm ba đạo luật được thông qua vào cuối năm 2023 và đầu năm 2024: Luật Đất đai sửa đổi, Luật Nhà ở sửa đổi và Luật Kinh doanh bất động sản sửa đổi. Ba đạo luật này không chỉ quan trọng vì nội dung mà vì cách chúng được xây dựng.

Luật Đất đai (sửa đổi) là bài kiểm tra khắc nghiệt nhất với năng lực lập pháp của QH khi chạm vào quyền lợi của hầu hết người dân, chạm vào quan hệ giữa Nhà nước và thị trường, chạm vào những vấn đề chưa có tiền lệ như định giá đất theo thị trường.

Quá trình thảo luận kéo dài ba năm, với hàng chục phiên họp Ủy ban Thường vụ QH, hàng trăm buổi lấy ý kiến của chuyên gia và người dân. Tại kỳ họp bất thường tháng 1-2024, khi luật được thông qua, đó không phải là kết thúc của một quy trình, mà là chiến thắng của sự kiên nhẫn và bản lĩnh chính trị.

Còn bước chuyển về tư duy được thể hiện rõ nhất trong nguyên tắc “luật quy định nguyên tắc lớn, giao Chính phủ quy định chi tiết để linh hoạt điều hành” mà Chủ tịch QH Trần Thanh Mẫn đã xác lập. Nguyên tắc này là cuộc cách mạng thầm lặng trong kỹ thuật lập pháp. Thay vì cố gắng dự liệu và quy định mọi thứ trong luật khiến luật nhanh lỗi thời, QH xác định ranh giới rõ ràng của thẩm quyền nhà nước, giao quyền điều chỉnh cho cấp thực thi. Đó là chuyển đổi từ lập pháp vi mô sang lập pháp kiến trúc.

. Nhưng khi luật ngày càng mở hơn, giao nhiều hơn cho Chính phủ quy định, vai trò giám sát của QH liệu có bị giảm?

+ Câu hỏi này đặt ra vấn đề bản chất của quan hệ giữa lập pháp và hành pháp và tôi cho rằng đây là lo ngại có cơ sở. Tuy nhiên, khi giao quyền lập quy cho Chính phủ, QH không từ bỏ quyền kiểm soát mà chuyển trọng tâm kiểm soát từ nội dung văn bản sang kết quả thực thi. Để làm được điều đó, hoạt động giám sát của QH phải thực sự mạnh, thực sự thực chất.

Tôi phải thừa nhận trong nhiệm kỳ XV, giám sát thực thi văn bản dưới luật, nghị định, thông tư còn là điểm yếu. Chúng ta giám sát tốt việc thực thi luật lớn nhưng hàng ngàn nghị định, thông tư được ban hành mỗi năm, không phải tất cả đều nằm trong tầm bao quát của QH. Và nhiệm kỳ khóa XVI cần giải quyết cấu trúc này thông qua giám sát chuyên đề có trọng điểm hơn, tăng cường năng lực kỹ thuật của các ủy ban QH.

. Trong nhiệm kỳ XV có nhiều kỳ họp bất thường, điều đó phản ánh gì về cách QH vận hành?

+ Kỳ họp bất thường là biểu hiện của một QH trưởng thành hơn về mặt thể chế. Khi tình hình đòi hỏi quyết định kịp thời, dù đó là gói hỗ trợ phục hồi kinh tế sau dịch COVID-19 hay các luật và nghị quyết phục vụ sắp xếp lại bộ máy nhà nước… QH không chờ đến kỳ họp thường lệ. QH đã đặt lợi ích quốc gia lên trên lịch trình hành chính.

Kỳ họp bất thường thứ 9 diễn ra từ ngày 12 đến 19-2-2025 là ví dụ điển hình. Chỉ trong 6,5 ngày làm việc, QH thông qua bốn luật và 11 nghị quyết về sắp xếp đơn vị hành chính, bao gồm việc giảm từ 63 xuống còn 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh. Đây là cải cách lớn nhất trong lịch sử tổ chức hành chính nhà nước ta kể từ năm 1945. Không có kỳ họp bất thường, quyết định đó không thể thực hiện đúng tiến độ yêu cầu của Đảng.

Thước đo thực chất của giám sát là sau buổi chất vấn, vấn đề có được giải quyết, sau nghị quyết giám sát chính sách có được điều chỉnh và sau kiến nghị đó thì người dân có được thụ hưởng thay đổi không. Ảnh: QH

Từ chất vấn hình thức đến giám sát có “răng”

. Giám sát được đánh giá là điểm nổi bật của nhiệm kỳ XV nhưng thước đo thực chất của một kỳ giám sát tốt không phải là những phiên chất vấn kịch tính mà là thay đổi thực tế?

+ Đúng vậy. Thước đo thực chất của giám sát là sau buổi chất vấn, vấn đề có được giải quyết, sau nghị quyết giám sát chính sách có được điều chỉnh và sau kiến nghị đó thì người dân có được thụ hưởng thay đổi không.

Chẳng hạn, cuối năm 2022, thị trường trái phiếu doanh nghiệp và bất động sản có dấu hiệu sụp đổ, hàng loạt doanh nghiệp không thể thanh toán trái phiếu đến hạn, hàng trăm ngàn nhà đầu tư nhỏ lẻ có nguy cơ mất trắng. Ủy ban Thường vụ QH tổ chức phiên chất vấn bất thường vào tháng 8-2022, yêu cầu thống đốc Ngân hàng Nhà nước và bộ trưởng Bộ Tài chính giải trình. Áp lực từ phiên chất vấn đó, kết hợp với thực tiễn khẩn cấp, Chính phủ đã sửa Nghị định 65/2022 về trái phiếu doanh nghiệp chỉ trong vài tháng, tạo hành lang pháp lý cho cơ cấu lại thị trường. Đó là giám sát có tác động thực.

Ngược lại, cũng có những phiên chất vấn sôi nổi nhưng hậu kiểm yếu, câu trả lời tại nghị trường không được theo dõi đến nơi đến chốn, kiến nghị không được chuyển thành hành động cụ thể. Đây là điểm cần khắc phục. QH cần có bộ phận theo dõi hậu chất vấn, một cơ chế thể chế, không phụ thuộc vào sự chủ động cá nhân của từng đại biểu (ĐB).

. Trong nhiệm kỳ này, một số phiên chất vấn rất sắc bén như tranh luận về chi thường xuyên và đầu tư công, hay những cuộc đối thoại thẳng thắn giữa ĐB và bộ trưởng. Bà nhìn nhận văn hóa tranh luận tại nghị trường đã thay đổi như thế nào?

+ Theo tôi, đã có sự thay đổi thực chất. Khi nhìn lại các biên bản phiên họp toàn thể của nhiệm kỳ XV so với 15 năm trước, tôi thấy câu hỏi chất vấn ngày càng cụ thể, đi vào số liệu và ĐB không dễ chấp nhận câu trả lời né tránh hơn. Chủ tịch QH điều hành chất vấn cũng có thể “bấm giờ”, yêu cầu bộ trưởng trả lời thẳng vào câu hỏi của ĐB.

Tôi muốn đặc biệt nhắc đến văn hóa tranh luận trong xây dựng luật, không chỉ trong chất vấn. Tại kỳ họp thứ 6, Phó Thủ tướng Hồ Đức Phớc (khi đó là bộ trưởng Bộ Tài chính) đã đề xuất cho phép sử dụng chi thường xuyên cho đầu tư công trong một số điều kiện nhất định nhằm gỡ điểm nghẽn giải ngân vốn. Đây là đề xuất gây tranh cãi gay gắt, những ĐB có chuyên môn tài chính lo ngại về nguy cơ làm mờ ranh giới giữa hai loại chi ngân sách cơ bản, trong khi những ĐB theo dõi thực tiễn địa phương ủng hộ sự linh hoạt. Cuộc tranh luận đó, thực chất, có lý lẽ từ cả hai phía, kết thúc bằng một quyết định hài hòa có kiểm soát.

Đó là nghị trường hoạt động đúng chức năng, không phải biểu quyết theo lệnh mà là tìm ra điểm cân bằng qua tranh luận.

Tuy nhiên, điều tôi trân trọng nhất là những ĐB theo dõi lĩnh vực mình chuyên sâu xuyên suốt nhiệm kỳ, không chỉ chất vấn một lần rồi thôi, mà họ kiên trì theo đuổi một vấn đề qua nhiều kỳ họp, buộc cơ quan hành pháp phải có câu trả lời cuối cùng. Đó là giám sát thực chất nhất.

Các đại biểu tham dự tại Kỳ họp 9, Quốc hội khóa XV. Ảnh: QH

Định hướng QH khóa XVI - kế thừa và bứt phá

. QH khóa XVI sẽ được bầu vào ngày 15-3. Vậy nhiệm kỳ khóa XV để lại tài sản quý giá nhất là gì và đâu là bài toán chưa giải?

+ Tài sản quý giá nhất là thay đổi trong văn hóa lập pháp. Tôi nhìn thấy điều đó rõ nhất ở cách các ĐB trẻ, ĐB lần đầu tham gia nghị trường, tiếp cận công việc của mình. Từ chỗ e dè, chủ yếu lắng nghe và ít phát biểu độc lập, họ đã có những tranh luận sắc bén, không ngại đặt câu hỏi khó với các bộ trưởng cũng như có khả năng phân tích chính sách thực sự. Đây là tài sản không thể đo bằng số liệu nhưng rất quý.

Còn về bài toán chưa giải, tôi thấy có ba vấn đề trọng tâm. Thứ nhất, tỉ lệ ĐB chuyên trách thực chất. Chúng ta đặt chỉ tiêu 40% nhưng nhiều ĐB chuyên trách trên danh nghĩa vẫn bị ràng buộc bởi chức vụ ở nơi khác. QH mạnh cần ĐB thực sự dành toàn bộ thời gian cho công việc lập pháp và giám sát.

Thứ hai, năng lực phân tích chính sách độc lập của các ủy ban QH. Các ủy ban đang phụ thuộc nhiều vào thông tin và phân tích từ chính các bộ, ngành mình giám sát, đây là xung đột lợi ích thể chế. Do vậy, cần xây dựng bộ phận nghiên cứu độc lập, có thể thẩm định độc lập các đề xuất chính sách của Chính phủ.

Thứ ba, cơ chế giám sát hậu kỳ. Luật thông qua xong, ai theo dõi việc thi hành, ai kiểm tra xem bộ nào đã ban hành đủ nghị định hướng dẫn, bộ nào đang chậm trễ gây tắc nghẽn…

. QH khóa XVI sẽ phải tiếp tục thực thi rất nhiều đạo luật lớn mà khóa XV vừa thông qua, đặc biệt là Luật Đất đai, Luật Tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình mới. Rủi ro mất đà giữa hai nhiệm kỳ là có thực?

+ Lo ngại đó hoàn toàn có cơ sở. Mỗi khi chuyển giao nhiệm kỳ, có một khoảng thời gian mà những ĐB mới cần học việc, những ủy ban mới cần ổn định và những ưu tiên chính sách cần được thiết lập lại. Trong khoảng thời gian đó, đà của những cải cách đang diễn ra có thể bị chậm lại.

Có hai yếu tố giảm nhẹ lo ngại này. Thứ nhất, tỉ lệ ĐB tái cử. Những ĐB tiếp tục từ khóa XV sang XVI mang theo kiến thức, mạng lưới quan hệ và sự hiểu biết về những vấn đề đang triển khai.

Thứ hai, những cải cách đã được luật hóa sẽ không còn phụ thuộc vào con người cụ thể. Các nghị quyết của Trung ương như 66, 68 đã được thể chế hóa và Chính phủ, các bộ vẫn là lực lượng triển khai chính. QH chuyển giao nhiệm kỳ nhưng bộ máy thực thi không đứt đoạn.

Hơn nữa, cử tri và doanh nghiệp đã quen với tốc độ cải cách mới, vì vậy áp lực từ thực tiễn xã hội buộc QH khóa XVI phải duy trì và phát huy được đà vận hành này.

. Xin cảm ơn bà.

******

CHÂN LUẬN thực hiện