Sửa Luật Bảo vệ môi trường: Hoàn thiện thể chế cho tăng trưởng xanh

Chuyển đổi xanh, quản lý phát thải hiệu quả tạo nền tảng để tăng trưởng bền vững. Ảnh minh họa: TTXVN

Gỡ điểm nghẽn thể chế, tạo dư địa cho kinh tế xanh

Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, sau hơn 5 năm thực thi, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đã tạo chuyển biến quan trọng trong công tác quản lý môi trường và phát huy hiệu quả trên nhiều lĩnh vực. Tuy nhiên, thực tiễn cũng bộc lộ nhiều hạn chế như thủ tục còn phức tạp, một số quy định chồng chéo với pháp luật liên quan, cơ chế phân cấp chưa đồng bộ với năng lực tổ chức thực hiện ở địa phương; trong khi yêu cầu về chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn và quản lý phát thải ngày càng trở nên cấp thiết. Điều đó cho thấy, việc sửa đổi Luật không chỉ nhằm khắc phục những bất cập trong thực thi mà còn hướng tới xây dựng khuôn khổ pháp lý đáp ứng yêu cầu của giai đoạn phát triển mới.

Một trong những nội dung đáng chú ý nhất tại Dự thảo Luật Bảo vệ môi trường (sửa đổi) là chủ trương cải cách mạnh thủ tục hành chính trong lĩnh vực môi trường. Theo đề xuất, 9 thủ tục hành chính sẽ được bãi bỏ, nhiều thủ tục khác được đơn giản hóa về thành phần hồ sơ và quy trình xử lý, ước tính giúp giảm hơn 52% thời gian giải quyết thủ tục hành chính và hơn 52% chi phí tuân thủ cho người dân, doanh nghiệp. Đây được xem là bước chuyển từ tư duy quản lý thiên về kiểm soát thủ tục sang quản lý theo mức độ rủi ro, qua đó vừa giảm chi phí tuân thủ, vừa nâng cao hiệu quả quản trị môi trường.

Cùng với cải cách thủ tục, Dự thảo cũng đẩy mạnh phân loại dự án đầu tư theo hướng đơn giản hóa, từ 4 nhóm xuống còn 3 nhóm theo tiêu chí môi trường, qua đó thu hẹp đáng kể diện dự án phải thực hiện đánh giá tác động môi trường (ĐTM) và xin giấy phép môi trường. Theo đó, trên 90% số dự án đầu tư sẽ không còn phải thực hiện ĐTM theo cách thức hiện nay mà chuyển sang cơ chế đăng ký môi trường hoặc các thủ tục đơn giản hơn.

Nhìn từ góc độ môi trường đầu tư, đây là chính sách có tác động lớn. Việc cắt giảm đối tượng phải thực hiện ĐTM và đơn giản hóa giấy phép môi trường sẽ góp phần rút ngắn thời gian chuẩn bị dự án, giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. Đối với các dự án có mức độ rủi ro thấp, cách tiếp cận mới giúp giải phóng nguồn lực xã hội, hạn chế tình trạng “dự án nhỏ cũng phải thực hiện ĐTM”, đồng thời tạo điều kiện để cơ quan quản lý tập trung nguồn lực kiểm soát các dự án có nguy cơ tác động môi trường cao.

Cùng với cải cách thủ tục, Dự thảo cũng đẩy mạnh phân cấp cho địa phương. Theo đó, địa phương được giao tới 96% thẩm quyền thẩm định báo cáo ĐTM và 95% thẩm quyền cấp giấy phép môi trường; Bộ Nông nghiệp và Môi trường chỉ giữ vai trò đối với một số dự án đặc thù, quy mô lớn, có nguy cơ tác động môi trường nghiêm trọng hoặc liên quan đến điều ước quốc tế. Đây không chỉ là bước đi phù hợp với chủ trương “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”, mà còn phản ánh xu hướng chuyển từ quản lý tập trung sang quản trị theo trách nhiệm giải trình. Tuy nhiên, hiệu quả của chính sách sẽ phụ thuộc đáng kể vào năng lực tổ chức thực thi của chính quyền địa phương.

Một điểm mới đáng chú ý là thay đổi tư duy quản lý chất thải. Dự thảo không chỉ đặt vấn đề xử lý chất thải mà hướng tới coi chất thải là nguồn tài nguyên thứ cấp, là đầu vào của nền kinh tế tuần hoàn. Trên tinh thần đó, Dự thảo Luật bổ sung quy định về quản lý vật liệu, sản phẩm tái chế, thu hồi từ chất thải; hoàn thiện cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR); mở đường cho thị trường nguyên liệu thứ cấp; đồng thời khuyến khích tái chế, tái sử dụng và giảm chôn lấp.

Đối với quản lý chất lượng môi trường, Dự thảo bổ sung trách nhiệm của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh khi để xảy ra ô nhiễm môi trường trên địa bàn; sửa đổi, bổ sung nhiều quy định về bảo vệ môi trường nước mặt, môi trường không khí, môi trường đất, quan trắc môi trường và quy chuẩn kỹ thuật môi trường. Đáng chú ý, các quy định về dự báo, cảnh báo ô nhiễm được hoàn thiện theo hướng chuyển từ “cảnh báo khi ô nhiễm đã xảy ra” sang “dự báo để chủ động phòng ngừa”.

Dự thảo Luật Bảo vệ môi trường (sửa đổi) dự kiến được trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI vào tháng 10/2026.

Thông thoáng hơn, nhưng phải bảo đảm “hàng rào” môi trường

Những thay đổi nêu trên nhận được sự đồng thuận cao của các chuyên gia và cộng đồng doanh nghiệp, nhất là định hướng cải cách thủ tục hành chính, tháo gỡ rào cản cho đầu tư, đồng thời hoàn thiện khung pháp lý cho chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn và quản lý phát thải. Tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng Dự thảo vẫn cần tiếp tục hoàn thiện để bảo đảm tính khả thi trong tổ chức thực hiện.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội Tạ Đình Thi lưu ý, việc chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm trong quản lý môi trường phải dựa trên nền tảng quản trị số, thông minh và theo thời gian thực. Việc phân cấp mạnh cho địa phương cần đi kèm cơ chế kiểm soát, chuẩn hóa dữ liệu và bảo đảm năng lực nhân sự, tổ chức thực thi ở cơ sở. Nếu mở rộng thẩm quyền cho địa phương nhưng không đi kèm công cụ giám sát và năng lực thực thi tương xứng, rủi ro sẽ phát sinh ngay trong quá trình thực hiện.

TS. Trần Văn Minh - nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội - cho rằng, việc phân loại dự án theo 3 nhóm có ý nghĩa rất quan trọng vì liên quan trực tiếp đến thủ tục hành chính và chi phí của doanh nghiệp. Tuy nhiên, ông đề nghị cơ quan soạn thảo làm rõ nội hàm của ĐTM chi tiết và ĐTM đơn giản, bảo đảm tính tương thích với quy định về giấy phép môi trường; đồng thời không nên loại trừ quá rộng các đối tượng khỏi diện phải có giấy phép môi trường, bởi ngay cả trụ sở hành chính công hay cơ sở giáo dục cũng có thể phát sinh lượng nước thải sinh hoạt lớn và cần được kiểm soát chặt chẽ.

Trong nhóm chính sách về quản lý chất lượng môi trường, nhiều chuyên gia đánh giá cao việc Dự thảo bổ sung quy định về dự báo ô nhiễm không khí, kiểm kê phát thải và tăng cường kiểm soát phát thải từ giao thông. Tuy nhiên, Dự thảo mới đặt ra yêu cầu kiểm kê phát thải ở cấp tỉnh nhưng chưa làm rõ yêu cầu kiểm kê ở cấp quốc gia - nền tảng dữ liệu quan trọng để quản lý chất lượng không khí. Bên cạnh đó, Dự thảo cũng chưa quy định rõ cơ chế kiểm soát tổng lượng phát thải. Trong khi đó, nếu không kiểm soát được tổng lượng phát thải thì sẽ rất khó bảo đảm chất lượng không khí, dù từng nguồn thải riêng lẻ đều “đạt chuẩn”. Ngoài ra, ô nhiễm không khí mang tính liên vùng, liên tỉnh nên Luật cần thiết lập cơ chế phối hợp thực chất hơn, thay vì chỉ dừng ở các nguyên tắc chung.

Ở góc độ doanh nghiệp, các ý kiến không chỉ đề cập đến chi phí tuân thủ mà còn kiến nghị mở rộng cơ chế thử nghiệm đối với các mô hình kinh tế tuần hoàn.

Đại diện Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) cho biết, doanh nghiệp trong khu công nghiệp hiện phải xử lý nước thải hai lần: Vừa xử lý sơ bộ để đạt chuẩn cột B, vừa đấu nối vào hệ thống xử lý tập trung để tiếp tục xử lý lên cột A, khiến chi phí tăng đáng kể. Vì vậy, VASEP đề xuất miễn trừ yêu cầu đấu nối đối với doanh nghiệp có hệ thống xử lý riêng đạt chuẩn cột A, đồng thời áp dụng cơ chế quan trắc tự động, liên tục và yêu cầu doanh nghiệp chịu trách nhiệm toàn bộ về chất lượng nước thải trước khi xả ra môi trường.

Trong khi đó, đại diện Khu công nghiệp Deep C đề xuất cho phép thí điểm một số mô hình tuần hoàn trong khu công nghiệp như tái sử dụng nước mưa, ủ phân hữu cơ hoặc triển khai các dự án thử nghiệm trong thời gian nhất định trước khi phải điều chỉnh ĐTM hoặc giấy phép môi trường.

Có thể thấy, việc sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường không chỉ nhằm tháo gỡ những điểm nghẽn trong quản lý mà còn hướng tới hoàn thiện thể chế cho tăng trưởng xanh. Nếu bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu cải cách thủ tục, phân cấp hợp lý và kiểm soát hiệu quả các rủi ro môi trường, Luật sẽ tạo nền tảng pháp lý quan trọng cho phát triển kinh tế tuần hoàn, quản lý phát thải và tăng trưởng carbon thấp của Việt Nam trong giai đoạn tới./.

THIỆN TRẦN