Nộp thuế thay lực lượng thu gom phế liệu

Phần lớn lao động trong lĩnh vực thu gom nguyên phế liệu tái chế hoạt động tự phát, quy mô nhỏ lẻ. Ảnh: Lê Minh.

Ngành giấy khó khăn, ngành nhựa đang mất nhiều đơn hàng

Số liệu của Hiệp hội Giấy và Bột giấy Việt Nam (VPPA), trong 5 tháng đầu năm 2026, lượng giấy nhập khẩu đạt khoảng 1,2 triệu tấn, tăng 7,9% so với cùng kỳ năm trước. Trong khi đó, xuất khẩu chỉ đạt khoảng 446.000 tấn, giảm tới 36%. Sự sụt giảm này phản ánh những khó khăn của ngành. Khó khăn lớn nhất của ngành giấy hiện nay vẫn là bài toán nguyên liệu. Đối với giấy bao bì, phân khúc chiếm hơn 80% tổng sản lượng toàn ngành, hiện khoảng 50% nguyên liệu vẫn phải nhập khẩu từ nước ngoài. Trong khi đó, đối với bột giấy nguyên sinh từ gỗ dùng để sản xuất giấy in, giấy viết và giấy photocopy, năng lực sản xuất trong nước mới chỉ đạt khoảng 200.000 tấn mỗi năm. Con số này thấp hơn rất nhiều so với nhu cầu thực tế khoảng 800.000 tấn/năm.

Theo ông Lương Chí Hiếu - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển của VPPA (Hiệp hội Giấy và Bột giấy Việt Nam) cho hay, khoảng cách cung cầu nguyên liệu đang tạo ra áp lực lớn đối với khả năng tự chủ của ngành giấy Việt Nam. Vẫn theo ông Hiếu, công nghệ sản xuất hiện đại cho phép tận dụng gần như toàn bộ nguồn nguyên liệu sau sử dụng, biến giấy đã qua tiêu dùng trở thành nguyên liệu đầu vào cho một chu trình sản xuất mới. Và không chỉ giấy phế liệu, nhiều phụ phẩm trong quá trình sản xuất cũng có thể được tái sử dụng để làm nhiên liệu thay thế, vật liệu xây dựng hoặc vật liệu san lấp. Tuy nhiên, thực tế triển khai vẫn còn nhiều rào cản.

Trong khi đó, ngành nhựa cũng gặp không ít khó khăn, khi loạt doanh nghiệp (DN) để mất rất nhiều đơn hàng xuất khẩu. Ông Hoàng Đức Vượng - Phó chủ tịch Hiệp hội Nhựa Việt Nam (VPA) chia sẻ, hội đã cũng có văn bản gửi Cục Thuế (Bộ Tài chính) góp ý bổ sung cho dự thảo Nghị định hướng dẫn Luật Quản lý thuế đề xuất cho phép các tổ chức, DN được khai thuế, nộp thuế thay cho cá nhân thu gom và phân loại nguyên liệu tái chế.

Ông Vượng cho biết, ngành nhựa Việt Nam đang mất rất nhiều đơn hàng xuất khẩu vì không thể mua được hạt nhựa tái chế có khả năng chứng minh được nguồn gốc xuất xứ, xác thực tỷ lệ hạt nhựa tái chế trong sản phẩm xuất khẩu theo yêu cầu của các nước phát triển. Trong khi những người thu gom phế liệu, còn gọi là đồng nát, ve chai, thường là phụ nữ lớn tuổi, ít có khả năng thực hiện thủ tục kế toán, thuế hay đăng ký kinh doanh.

Điều này dẫn đến một thực tế bất cập là DN tái chế nếu mua nguyên phế liệu tái chế được thu gom trong nước sẽ không nhận được bất cứ hóa đơn, chứng từ gì để chứng minh nguồn gốc nguyên liệu đầu vào. Ở chiều ngược lại, những người thu gom đồng nát, ve chai hay vựa phế liệu cũng không muốn bán phế liệu cho DN bởi không muốn phải đáp ứng các quy định liên quan đến thuế. Thay vào đó, họ ưu tiên bán cho các làng nghề tái chế, đẩy phế liệu đạt chuẩn về những cơ sở sản xuất phi chính thức, tiềm ẩn nguy cơ gây ô nhiễm môi trường cũng như tạo ra sản phẩm kém chất lượng. Trong khi đó việc sử dụng vật liệu tái chế không chỉ là bảo vệ môi trường mà còn là lợi thế cạnh tranh lớn cho DN, trong bối cảnh các tiêu chí bền vững đang “lên ngôi” tại nhiều thị trường tiên tiến trên thế giới.

Trong khi đó, đại diện Liên đoàn thương mại và công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho biết, đơn vị này đã có đề nghị Bộ Tài chính bổ sung cơ chế khai, nộp thuế thay đối với hộ kinh doanh nguyên phế liệu tái chế. Theo đó, VCCI đề nghị cho phép DN ký hợp đồng thu mua phế liệu được khai và nộp thuế thay cho hộ, cá nhân kinh doanh ve chai, đồng nát. Và nội dung trên được nêu tại bản góp ý dự thảo Nghị định hướng dẫn Luật Quản lý thuế của VCCI.

Giảm thiểu ô nhiễm và tạo nguồn thu cho ngân sách

Đại diện của VCCI cho biết, quy định hiện hành sẽ khiến Nhà nước khó thu thuế từ lĩnh vực thu gom phế liệu. Bởi theo đại diện VCCI, phần lớn lao động trong lĩnh vực thu gom nguyên phế liệu tái chế hoạt động tự phát, quy mô nhỏ lẻ, hiểu biết pháp luật hạn chế nên gặp khó khăn trong việc thực hiện các thủ tục về hóa đơn, chứng từ và nghĩa vụ thuế. Vì vậy, yêu cầu người thu gom tự kê khai hoặc xuất hóa đơn được cho là khó khả thi.

Trong khi đó, theo vị Phó chủ tịch VPA, nếu có cơ chế nộp thuế thay, ước tính ngân sách nhà nước có thể thu thêm khoảng 1,5% tổng giá trị phế liệu được giao dịch trên thị trường. Con số này không phải nhỏ, bởi không chỉ nhựa mà nhiều loại phế liệu có giá trị cao cũng là đầu vào quan trọng của doanh nghiệp tái chế, chẳng hạn như kim loại, rác thải điện tử, phương tiện giao thông cũ…

Do đó, cơ chế nộp thuế thay sẽ đảm bảo lợi ích cho cả lực lượng thu gom phế liệu, DN tái chế và ngân sách nhà nước, chưa kể đến tác động tích cực tới môi trường và xã hội. Ông Đinh Đức Thắng - Chủ tịch VPA cho hay, trong nhiều thập niên qua, hoạt động thu gom, phân loại và tái chế phế liệu chủ yếu diễn ra tự phát tại hàng trăm làng nghề trên cả nước. Vì vậy, chính sách thuế đối với lĩnh vực này cần được xây dựng theo lộ trình phù hợp, vừa tăng trách nhiệm quản lý, vừa tạo nguồn thu cho ngân sách. Và chính việc cho phép DN kê khai và nộp thuế thay sẽ giúp “nắn dòng” chất thải vào các DN tái chế chính thức, hạn chế tình trạng tái chế thủ công gây ô nhiễm tại các làng nghề. Cơ chế này cũng góp phần hỗ trợ Chính phủ thực hiện chính sách mở rộng trách nhiệm nhà sản xuất và thúc đẩy mục tiêu kinh tế tuần hoàn.

Trong khi đó ông Hoàng Đức Vượng cho biết thêm, công cụ chính sách trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) trong Luật Bảo vệ môi trường 2020 yêu cầu DN phải chịu trách nhiệm tái chế, xử lý chất thải, phế thải phát sinh từ sản phẩm của mình, cũng yêu cầu đơn vị được ủy quyền tái chế phải chứng minh nguồn gốc xuất xứ của phế liệu. Vì vậy, việc không xuất được hóa đơn, chứng từ cho phế liệu thu gom còn tạo điểm nghẽn trong việc thực thi chính sách bảo vệ môi trường của chính DN.

MINH QUÂN