Tái chế chất thải xây dựng: Mở nguồn tài nguyên thứ cấp cho kinh tế tuần hoàn

Khai mở nguồn tài nguyên thứ cấp

Đánh giá về thực trạng này, PGS.TS Văn Viết Thiên Ân, Trưởng khoa Vật liệu xây dựng, Trường Đại học Xây dựng Hà Nội cho rằng, tốc độ phát triển đô thị những năm gần đây khiến lượng chất thải rắn xây dựng tại Việt Nam tăng nhanh cả về quy mô lẫn áp lực quản lý. Hiện lượng chất thải rắn xây dựng chiếm khoảng 10-12%, tương đương khoảng 60.000 tấn mỗi ngày và có thể lên tới 20-25% tại các đô thị lớn. Nếu năm 2010, tổng lượng chất thải xây dựng phát sinh khoảng 1,9 triệu tấn thì đến năm 2025 đã tăng lên khoảng 9,6 triệu tấn.

Đáng chú ý, thành phần của chất thải xây dựng chủ yếu là bê tông, gạch, vữa, đất và bùn thải, chiếm khoảng 70-90% tổng khối lượng. Đây đều là những vật liệu có khả năng tái chế thành cốt liệu, vật liệu san lấp hoặc nguyên liệu phục vụ sản xuất vật liệu xây dựng mới. Điều này cho thấy chất thải xây dựng không chỉ là gánh nặng môi trường mà còn là nguồn nguyên liệu thứ cấp có giá trị nếu được quản lý và khai thác hiệu quả.

Tuy nhiên, tiềm năng này vẫn chưa được khai thác tương xứng. Theo phân tích của PGS.TS Văn Viết Thiên Ân, thị trường vẫn còn tâm lý ưu tiên vật liệu truyền thống, trong khi công nghệ sản xuất vật liệu tái chế chưa được đầu tư đồng bộ, cơ chế hỗ trợ kinh tế còn hạn chế và sự phối hợp giữa các bên liên quan chưa chặt chẽ.

Không chỉ ở góc độ nghiên cứu, thực tiễn tại TP.HCM cũng cho thấy, cùng với quá trình đô thị hóa và đầu tư hạ tầng diễn ra mạnh mẽ, lượng chất thải phát sinh từ hoạt động xây dựng, cải tạo và phá dỡ công trình ngày càng gia tăng, đặt ra yêu cầu cấp thiết về đổi mới phương thức quản lý và xử lý.

Ông Đinh Hồng Kỳ, Chủ tịch Hiệp hội Xây dựng và Vật liệu xây dựng TP.HCM (SACA) cho biết, nếu chỉ coi chất thải xây dựng là đối tượng cần xử lý thì sẽ tiếp tục tạo áp lực lên môi trường và gia tăng nhu cầu chôn lấp. Ngược lại, dưới góc nhìn của kinh tế tuần hoàn, đây là nguồn tài nguyên thứ cấp có thể được tái chế, tái sử dụng để quay trở lại phục vụ các hoạt động xây dựng và phát triển đô thị.

Ông Đinh Hồng Kỳ cho rằng, thay vì mở rộng các bãi chôn lấp, cần ưu tiên các giải pháp thu gom, phân loại, tái chế và tái sử dụng chất thải xây dựng. Cách tiếp cận này không chỉ góp phần giảm lượng chất thải phát sinh, hạn chế khai thác tài nguyên thiên nhiên mà còn tạo thêm nguồn vật liệu cho các công trình xây dựng, hướng tới phát triển đô thị theo mô hình kinh tế tuần hoàn.

Gỡ “nút thắt”, phát triển thị trường vật liệu tái chế

Để tiềm năng tái chế chất thải xây dựng được hiện thực hóa, cần đồng bộ nhiều giải pháp về cơ chế, chính sách và phát triển thị trường vật liệu tái chế.

Từ góc độ phát triển vật liệu xây dựng xanh, PGS.TS. Văn Viết Thiên Ân nhận định, trong bối cảnh biến đổi khí hậu và yêu cầu giảm phát thải ngày càng cấp bách, phát triển vật liệu xây dựng xanh là xu hướng tất yếu. Để thúc đẩy lĩnh vực này, cần sớm hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, đồng thời ban hành các chính sách ưu đãi về thuế và quy định tỷ lệ sử dụng vật liệu tái chế trong các công trình phù hợp.

Ông cũng cho rằng việc nghiên cứu áp dụng các công cụ kinh tế như thuế tài nguyên, thuế carbon cũng cần được xem xét nhằm từng bước hạn chế sử dụng vật liệu truyền thống, tạo động lực phát triển vật liệu xanh. Bên cạnh đó, Nhà nước cần tăng cường giám sát việc thực thi các quy định, hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ, xây dựng hệ thống phân loại chất thải tại nguồn và phát triển chuỗi cung ứng vật liệu tái chế. Việc thúc đẩy hợp tác công - tư và nâng cao nhận thức xã hội cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành thị trường vật liệu tái chế.

Một hướng đi mới được đánh giá có nhiều triển vọng là sử dụng vật liệu thay thế như cát nhiễm mặn kết hợp tro bay, nước mặn và cốt sợi GFRP trong các công trình ven biển. Giải pháp này vừa góp phần giảm khai thác cát tự nhiên, vừa tận dụng hiệu quả phế thải công nghiệp, phù hợp với định hướng phát triển vật liệu xây dựng xanh.

Bổ sung góc nhìn về chính sách hỗ trợ thị trường, bà Nguyễn Thị Tâm, Giám đốc Trung tâm Môi trường và Cơ khí xây dựng, Viện Vật liệu xây dựng (Bộ Xây dựng) cho rằng, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, xây dựng các chính sách hỗ trợ và khuyến khích sử dụng vật liệu tái chế, vật liệu tái tạo và vật liệu tiết kiệm năng lượng. Đồng thời, cần đầu tư hạ tầng tái chế chất thải, hạ tầng kiểm soát chất lượng sản phẩm và xây dựng cơ sở dữ liệu về vật liệu xanh để doanh nghiệp và người tiêu dùng có thêm cơ sở lựa chọn.

Nhìn nhận ở góc độ tổng thể, GS.TS. Đặng Mậu Chiến, Chủ tịch Hội đồng Liên ngành Khoa học và Công nghệ Vật liệu, Đại học Quốc gia TPHCM cho rằng, “nút thắt” của tái chế chất thải rắn xây dựng hiện nay không nằm ở công nghệ. Theo ông, nhiều quốc gia như Nhật Bản và các nước châu Âu đã làm chủ công nghệ xử lý và tái chế. Tuy nhiên, nếu chất thải không được phân loại từ nguồn, thiếu hệ thống tiêu chuẩn đánh giá chất lượng hoặc chưa có cơ chế khuyến khích sử dụng thì sản phẩm tái chế vẫn rất khó được thị trường chấp nhận.

Theo các chuyên gia, vấn đề cốt lõi hiện nay không phải là có tái chế được hay không mà là làm thế nào để vật liệu tái chế được sử dụng rộng rãi trong các công trình xây dựng và trở thành một phần của chuỗi cung ứng ngành xây dựng. Muốn đạt được mục tiêu này cần đồng thời hoàn thiện cơ chế quản lý, hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật, chính sách hỗ trợ thị trường và phát triển hệ sinh thái tái chế đồng bộ.

Trà Giang