Sớm hoàn thiện hành lang pháp lý cho thị trường hàng hóa phái sinh

Việc Quốc hội khóa XVI sớm ban hành Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh sẽ mở ra cơ hội rất lớn cho việc hình thành một thị trường giao dịch hàng hóa hiện đại, minh bạch. (Ảnh: B.P, ảnh có sử dụng đồ họa AI)

Việc Chính phủ vừa ban hành Nghị quyết số 220/NQ-CP ngày 7/8/2026 về việc thông qua chính sách của Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, thống nhất tên gọi là Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh và thông qua 5 chính sách lớn làm định hướng xây dựng dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh.

Đây được xem là bước tiến lớn về thể chế nhằm mở ra cơ hội rất lớn cho việc hình thành một thị trường giao dịch hàng hóa hiện đại, minh bạch. Điều này không chỉ giúp các doanh nghiệp Việt Nam được "bảo hiểm" về giá khi giao dịch mà còn nâng cao vị thế hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Gỡ khoảng trống thể chế, tăng sức chống chịu

Trong một nền kinh tế có độ mở lớn như Việt Nam, biến động giá hàng hóa thế giới không còn là câu chuyện riêng của từng doanh nghiệp. Khi giá nguyên liệu tăng mạnh có thể làm tăng chi phí sản xuất; giá nông sản giảm sâu có thể bào mòn thu nhập của người sản xuất; những cú sốc về năng lượng, kim loại có thể lan truyền đến nhiều ngành kinh tế.

Vì vậy, khả năng phòng ngừa rủi ro biến động giá đang ngày càng trở thành một yếu tố quan trọng quyết định sức chống chịu và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Giao dịch hàng hóa phái sinh chính là một trong những công cụ như vậy.

Hiểu đơn giản, thông qua các hợp đồng phái sinh, doanh nghiệp có thể xác lập trước mức giá mua hoặc bán hàng hóa trong tương lai, qua đó chủ động hơn trước biến động thị trường. Đây không phải công cụ chỉ dành cho đầu cơ tài chính, mà trước hết được hình thành để phục vụ nền kinh tế thực, hỗ trợ nhà sản xuất, doanh nghiệp quản trị rủi ro và ổn định kế hoạch kinh doanh.

Thế nhưng, thị trường này tại Việt Nam vẫn chưa phát huy đầy đủ tiềm năng. Khung pháp lý hiện hành còn chủ yếu dựa trên Luật Thương mại năm 2005 và các quy định liên quan trong một số luật chuyên ngành. Nhiều vấn đề về sản phẩm, phương thức giao dịch, thanh toán bù trừ, quản lý rủi ro, giao dịch phi tập trung và giao dịch có yếu tố nước ngoài chưa được điều chỉnh thống nhất.

Cục trưởng Quản lý và phát triển thị trường trong nước Trần Hữu Linh cho biết, pháp luật hiện hành mới quy định khung đối với hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở Giao dịch hàng hóa, trong khi nhiều vấn đề phát sinh trên thực tế chưa được điều chỉnh đầy đủ, đồng bộ.

Các quy định hiện nay còn phân tán ở nhiều luật như Luật Thương mại, Luật Các tổ chức tín dụng, Luật Quản lý ngoại thương, Luật Điện lực... nhưng chưa có cơ chế thống nhất điều chỉnh toàn diện hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh.

Theo ông Linh, khoảng trống này càng đáng lưu ý khi Việt Nam đang là một trong những quốc gia xuất khẩu lớn về cà-phê, gạo, hồ tiêu, điều, cao-su... nhưng chưa tham gia sâu vào quá trình hình thành giá đối với nhiều mặt hàng thế mạnh. Khi thiếu công cụ phòng vệ phù hợp, doanh nghiệp hoặc phải chấp nhận rủi ro biến động giá, hoặc tìm đến các thị trường nước ngoài với chi phí và những yêu cầu pháp lý không nhỏ.

Bước tiến về thể chế

Ngày 7/8 vừa qua, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 220/NQ-CP, thống nhất tên gọi dự án Luật là Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh và thông qua 5 chính sách lớn làm định hướng xây dựng dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh.

Đây là bước quan trọng để hình thành đạo luật chuyên ngành đầu tiên điều chỉnh thống nhất, toàn diện hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam.

Điểm đáng chú ý là tư duy xây dựng luật đã có sự chuyển biến rõ nét, từ cách tiếp cận chủ yếu là quản lý hoạt động giao dịch sang kiến tạo một thị trường vừa an toàn, minh bạch, vừa có khả năng phát triển và hội nhập.

Phát triển thị trường hàng hóa phái sinh cũng góp phần nâng cao vai trò của Việt Nam trong chuỗi định giá hàng hóa toàn cầu. (Ảnh: B.P, ảnh có sử dụng đồ họa AI)

Trong đó, 5 nhóm chính sách được Chính phủ thông qua tập trung vào xây dựng khuôn khổ pháp lý thống nhất; gắn thị trường phái sinh với thị trường hàng hóa cơ sở; nâng cấp hạ tầng giao dịch, thanh toán bù trừ và quản lý rủi ro; tạo môi trường khuyến khích đổi mới, trong đó có cơ chế thử nghiệm (sandbox); đồng thời mở rộng kết nối quốc tế, nâng tầm hàng hóa Việt Nam.

Đây là hướng đi cần thiết. Bởi một thị trường phái sinh nếu chỉ tồn tại như một "sân chơi" tài chính sẽ khó phát huy giá trị đối với nền kinh tế. Điều quan trọng là phải gắn được thị trường phái sinh với hàng hóa thực, với nhu cầu phòng vệ của doanh nghiệp và người sản xuất, đồng thời tạo điều kiện để các mặt hàng thế mạnh của Việt Nam tham gia sâu hơn vào hệ thống hình thành giá khu vực và toàn cầu.

Cũng theo Cục trưởng Trần Hữu Linh, việc xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho thị trường hiện đại, minh bạch, phù hợp thông lệ quốc tế, đồng thời giúp người sản xuất chủ động hơn trong xác định giá bán và doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro. Phát triển thị trường hàng hóa phái sinh cũng góp phần nâng cao vai trò của Việt Nam trong chuỗi định giá hàng hóa toàn cầu.

Với 5 nhóm chính sách đã được Chính phủ thông qua, yêu cầu đặt ra tiếp theo là khẩn trương hoàn thiện dự án Luật, bảo đảm tính thống nhất với các luật liên quan, đồng thời thiết kế các cơ chế quản trị rủi ro đủ chặt chẽ nhưng không tạo thêm rào cản cho thị trường. Dự án Luật đã được đưa vào Chương trình lập pháp năm 2026, dự kiến trình Quốc hội khóa XVI xem xét, thông qua trong năm nay.

Một quốc gia xuất khẩu lớn không nên chỉ dừng ở việc bán hàng hóa ra thế giới, mà cần từng bước nâng cao khả năng quản trị rủi ro và tham gia sâu hơn vào quá trình hình thành giá.

Vì vậy, sớm hoàn thiện và ban hành Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh không chỉ là yêu cầu hoàn thiện thể chế, mà còn là bước đi quan trọng để xây dựng thị trường hàng hóa hiện đại, nâng sức chống chịu của doanh nghiệp và đưa hàng hóa Việt Nam tiến sâu hơn vào thị trường toàn cầu.

MINH DŨNG