Thông tư 20/2026: Gỡ thủ tục, 'mở đường' cho HTX bảo hộ tài sản trí tuệ

Theo các chuyên gia, việc gộp, bãi bỏ và đơn giản hóa hàng loạt thủ tục hành chính tại Thông tư 20/2026/TT-BKHCN (sửa đổi, bổ sung Thông tư 10/2026/TT-BKHCN) được xem là bước tiến quan trọng trong cải cách thể chế. Không chỉ giảm bớt gánh nặng chi phí và thời gian, quy định mới còn tạo hành lang pháp lý thoáng hơn để các doanh nghiệp, HTX tự tin đăng ký, duy trì và thương mại hóa các tài sản trí tuệ – đặc biệt là kiểu dáng công nghiệp bao bì, mẫu mã sản phẩm.

Đơn giản thủ tục, giảm chi phí tuân thủ

Theo dữ liệu từ Liên minh HTX Việt Nam, tính đến nay cả nước có hơn 36.000 HTX. Dù sở hữu hàng nghìn sản phẩm đạt chứng nhận OCOP từ 3 sao đến 5 sao, nhưng tỷ lệ HTX chủ động đăng ký bảo hộ kiểu dáng công nghiệp cho bao bì, mẫu mã sản phẩm hiện vẫn khiêm tốn, chỉ chiếm chưa đầy 12%. Nhiều HTX dù sở hữu kiểu dáng bao bì độc đáo hay mẫu mã hộp đựng sản phẩm tiềm năng… nhưng vẫn e ngại quy trình bảo hộ rườm rà, tốn kém thời gian.

Thông tư 20/2026/TT-BKHCN ra đời đã trực tiếp giải quyết điểm nghẽn này bằng cách cắt giảm mạnh mẽ. Điểm đột phá đầu tiên nằm ở Điều 108 khi Bộ Khoa học và Công nghệ quyết định gộp 02 thủ tục riêng biệt trước đây là "Duy trì" và "Gia hạn" hiệu lực Văn bằng bảo hộ (VBBH) thành một thủ tục duy nhất: "Duy trì, gia hạn hiệu lực văn bằng bảo hộ".

Một HTX đã đăng ký kiểu dáng công nghiệp cho bao bì sản phẩm.

Quy định này giúp loại bỏ sự nhầm lẫn phổ biến giữa hai khái niệm hành chính, giúp các HTX và doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs) tiết kiệm tới 50% thời gian lập hồ sơ. Quan trọng hơn, giảm thiểu rủi ro mất hiệu lực bằng độc quyền kiểu dáng công nghiệp do nộp sai hoặc nộp trễ hạn do nhầm lẫn thủ tục.

Đánh giá về bước chuyển này, ông Hoàng Anh, Phó Trưởng phòng Phòng Pháp chế và Chính sách, Cục Sở hữu trí tuệ, nhận định, trước đây, ranh giới giữa duy trì và gia hạn văn bằng bảo hộ khá nhập nhằng về mặt thuật ngữ hành chính. Điều này đối với nhiều đơn vị sẽ gây ra tình trạng khó hiểu. Việc gộp chung thủ tục không chỉ đơn thuần là kỹ thuật văn bản, mà là tư duy cải cách cắt giảm chi phí tuân thủ rất thực chất, giúp tài sản trí tuệ của các đơn vị đăng ký không bị "chết lâm sàng".

Bên cạnh đó, Thông tư 20 cũng bãi bỏ thủ tục chuyển nhượng VBBH độc lập, chuyển sang xử lý việc chuyển nhượng theo thủ tục Sửa đổi VBBH (Điều 110). Trên khía cạnh thương mại, kiểu dáng công nghiệp bao bì hay mẫu mã chai lọ… là tài sản có thể mua bán, định giá hoặc góp vốn liên doanh. Việc quy về một đầu mối thủ tục sửa đổi VBBH giúp các thương vụ hợp tác, nhận chuyển giao quyền sở hữu kiểu dáng công nghiệp diễn ra nhanh gọn, minh bạch.

Phân cấp, tăng khả năng hỗ trợ HTX

Một điểm mới mang tính đột phá khác của Thông tư 20/2026/TT-BKHCN là quy định giao thẩm quyền công nhận cơ sở đào tạo pháp luật về sở hữu công nghiệp cho Chủ tịch UBND cấp tỉnh.

Thực tế nhiều năm qua cho thấy, việc đào tạo và nâng cao nhận thức pháp lý về bảo hộ kiểu dáng công nghiệp phụ thuộc lớn vào các cơ quan trung ương, dẫn đến tình trạng khát nguồn nhân lực tư vấn tại các địa phương, nhất là vùng sâu, vùng xa. Việc phân cấp mạnh mẽ cho lãnh đạo tỉnh sẽ tạo điều kiện để các địa phương chủ động liên kết với các trường đại học, viện nghiên cứu để mở các cơ sở đào tạo nguồn nhân lực am hiểu pháp luật ngay tại địa bàn. Đây là lực lượng nòng cốt để đồng hành, hỗ trợ trực tiếp cho các cá nhân, đơn vị trong việc xây dựng và bảo vệ kiểu dáng công nghiệp sản phẩm.

Đặc biệt, việc bãi bỏ toàn bộ các thủ tục liên quan đến giám định quyền sở hữu công nghiệp tại Thông tư 20/2026/TT-BKHCN thể hiện sự chuyển dịch mạnh mẽ từ tư duy "quản lý" sang "phục vụ" của cơ quan quản lý nhà nước. Quy định này xóa bỏ các khâu trung gian kéo dài, giúp quá trình xử lý vi phạm, bảo vệ kiểu dáng công nghiệp trước hành vi xâm phạm trên thị trường trở nên chủ động và linh hoạt hơn.

Bà Nguyễn Thị Hoan, Giám đốc HTX Tài Hoan (Thái Nguyên), chia sẻ khi xảy ra tranh chấp mẫu mã bao bì trên thị trường, khâu chờ đợi kết luận giám định trước đây kéo dài nhiều tháng, làm mất đi thời cơ kinh doanh của HTX. Việc bỏ các thủ tục rườm rà này giúp HTX phối hợp với lực lượng Quản lý thị trường xử lý vi phạm nhanh chóng hơn, bảo vệ uy tín sản phẩm trên kệ hàng.

Khơi thông nguồn lực cho phát triển kinh tế

Cải cách thủ tục hành chính tại Thông tư 20/2026/TT-BKHCN không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật pháp lý mà còn tạo ra tác động kinh tế trực tiếp tới chuỗi giá trị nông sản.

Theo các chuyên gia kinh tế, trong bối cảnh thương mại điện tử và xuất khẩu nông sản phát triển mạnh, bao bì và kiểu dáng sản phẩm chiếm tới 30 - 40% quyết định mua hàng của người tiêu dùng. Khi thủ tục đăng ký, gia hạn bằng bảo hộ kiểu dáng công nghiệp cho các sản phẩm hàng hoá được đơn giản hóa, các cá nhân, doanh nghiệp, HTX sẽ tự tin hơn trong việc đầu tư cho khâu thiết kế và sáng tạo mẫu mã, kiểu dáng sản phẩm.

Để chính sách thực sự đi vào cuộc sống, trong thời gian tới, hệ thống Liên minh HTX các tỉnh, thành phố cần phối hợp chặt chẽ với Sở Khoa học và Công nghệ đẩy mạnh tuyên truyền, tập huấn nội dung Thông tư 20/2026/TT-BKHCN đến từng cán bộ quản trị HTX. Sự thấu hiểu và vận dụng linh hoạt các quy định mới sẽ giúp khối kinh tế tập thể bảo vệ tốt tài sản kiểu dáng công nghiệp của mình.

Có thể thấy, Thông tư 20/2026/TT-BKHCN là minh chứng cho quyết tâm cải cách thể chế, khơi thông nguồn lực cho phát triển kinh tế. Khi rào cản hành chính về bảo hộ kiểu dáng công nghiệp được dỡ bỏ, các HTX, doanh nghiệp sẽ có thêm tự tin và động lực để làm chủ công nghệ, nâng tầm thiết kế bao bì, hàng hoá, biến các tài sản trí tuệ thành giá trị kinh tế thực chất trong kỷ nguyên hội nhập.

Tùng Lâm