Sở hữu trí tuệ: Thước đo mới của năng lực cạnh tranh xuất khẩu

Doanh nghiệp xuất khẩu nhanh chóng tái cấu trúc quản trị, coi sở hữu trí tuệ là một yếu tố cốt lõi của năng lực cạnh tranh. Ảnh minh họa

Sở hữu trí tuệ trở thành hàng rào thương mại mới

Cuối tháng 4/2026, Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) công bố Báo cáo Đặc biệt 301, trong đó xếp Việt Nam vào nhóm “Quốc gia nước ngoài ưu tiên” (Priority Foreign Country - PFC) về bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ - mức cảnh báo cao nhất theo cơ chế Đặc biệt 301. Tiếp đó, ngày 29/5, USTR khởi xướng điều tra Việt Nam theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974 liên quan đến vấn đề này.

Theo ông Nguyễn Xuân Thành - Giảng viên cao cấp Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright, đây là diễn biến tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với nền kinh tế và cộng đồng doanh nghiệp xuất khẩu. Ông dẫn lại tiền lệ cuộc điều tra Mục 301 đối với Trung Quốc năm 2017, khi các kết luận về sở hữu trí tuệ và chuyển giao công nghệ đã trở thành cơ sở để Hoa Kỳ áp thuế bổ sung đối với nhiều nhóm hàng nhập khẩu từ Trung Quốc, với mức thuế lên tới 25%.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, điều đáng lưu ý không chỉ là nguy cơ phát sinh các biện pháp thương mại. Xu hướng nổi bật hiện nay là các tiêu chuẩn phi thuế quan đang ngày càng được sử dụng như công cụ điều tiết thương mại. Nếu trước đây các thị trường lớn chủ yếu quan tâm đến chất lượng sản phẩm, an toàn thực phẩm hay môi trường, thì nay phạm vi đã mở rộng sang dữ liệu, tính minh bạch của chuỗi cung ứng và sở hữu trí tuệ.

Sự dịch chuyển này cho thấy cạnh tranh quốc tế không còn chủ yếu dựa vào lợi thế chi phí sản xuất mà ngày càng phụ thuộc vào năng lực quản trị, mức độ minh bạch và khả năng tuân thủ của doanh nghiệp.

Từ góc độ ngành hàng, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) nhận định, các thị trường nhập khẩu không chỉ đánh giá hàng hóa thông qua chất lượng sản phẩm mà còn xem xét toàn bộ quá trình tạo ra sản phẩm, từ nguồn nguyên liệu, dữ liệu sản xuất đến mức độ tuân thủ pháp luật trong toàn bộ chuỗi cung ứng.

Điều đó đồng nghĩa, những vấn đề liên quan đến sở hữu trí tuệ hoàn toàn có thể trở thành căn cứ để áp dụng các rào cản thương mại kéo dài, đồng thời phản ánh yêu cầu ngày càng cao của các thị trường lớn đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Tái cấu trúc quản trị để thích ứng

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra đối với doanh nghiệp xuất khẩu không chỉ dừng ở việc nhận diện rủi ro mà cần nhanh chóng chuyển hóa thành các giải pháp quản trị cụ thể.

Theo khuyến nghị của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), doanh nghiệp cần khẩn trương rà soát việc tuân thủ pháp luật về sở hữu trí tuệ trong toàn bộ hoạt động sản xuất, kinh doanh và xuất khẩu, đặc biệt với những doanh nghiệp có thị trường hoặc chuỗi cung ứng gắn chặt với Hoa Kỳ.

Việc rà soát cần bắt đầu từ tính hợp pháp của phần mềm đang sử dụng; quyền sử dụng hình ảnh, nhãn hiệu, bao bì, mẫu mã; nguồn gốc dữ liệu, thiết kế, tài liệu kỹ thuật, nội dung quảng bá và các tài sản trí tuệ khác. Đồng thời, doanh nghiệp cần xây dựng đầy đủ hồ sơ chứng minh quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng hợp pháp đối với các tài sản này nhằm giảm thiểu rủi ro khi phát sinh tranh chấp hoặc yêu cầu giải trình.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần tiếp tục đẩy mạnh số hóa hồ sơ, nâng cao khả năng truy xuất nguồn gốc và minh bạch thông tin trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Đây không chỉ là giải pháp ứng phó với các rủi ro thương mại trước mắt mà còn là điều kiện tiên quyết để đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế.

VASEP nhấn mạnh, trong bối cảnh các thị trường lớn ngày càng siết chặt yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, minh bạch dữ liệu và tuân thủ chuỗi cung ứng, năng lực quản trị tuân thủ đang trở thành yếu tố quyết định khả năng tiếp cận thị trường. Doanh nghiệp nào sớm chuẩn hóa dữ liệu, xây dựng hệ thống hồ sơ minh bạch và chứng minh được tính hợp pháp của toàn bộ chuỗi sản xuất sẽ có lợi thế lớn hơn trong hợp tác với các nhà nhập khẩu quốc tế.

Từ góc độ cơ quan quản lý nhà nước, Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Phạm Thu Hằng khuyến nghị doanh nghiệp nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật về sở hữu trí tuệ; không sản xuất, kinh doanh hoặc tiếp tay cho hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ; đồng thời chủ động bảo vệ tài sản trí tuệ của mình và phối hợp với các cơ quan chức năng trong phát hiện, xử lý vi phạm.

Nhìn rộng hơn, giới chuyên gia đánh giá diễn biến từ Báo cáo Đặc biệt 301 phản ánh một xu hướng mới của thương mại toàn cầu: Các tiêu chuẩn về tuân thủ đang dần trở thành “giấy thông hành” đối với hàng hóa xuất khẩu.

Điều đó đồng nghĩa doanh nghiệp không thể tiếp tục xem sở hữu trí tuệ chỉ là câu chuyện đăng ký nhãn hiệu hay xử lý tranh chấp pháp lý. Sở hữu trí tuệ ngày nay gắn trực tiếp với quản trị doanh nghiệp, quản trị dữ liệu, quản trị chuỗi cung ứng và uy tín thương hiệu trên thị trường quốc tế.

Trong bối cảnh đó, đầu tư cho tuân thủ không còn là chi phí mà đang trở thành khoản đầu tư cho năng lực cạnh tranh dài hạn. Doanh nghiệp thích ứng sớm sẽ không chỉ giảm thiểu rủi ro trước những biến động của chính sách thương mại quốc tế mà còn có cơ hội nâng cao vị thế trong các chuỗi cung ứng toàn cầu - nơi ngày càng đề cao tính minh bạch, trách nhiệm và sự tuân thủ./.

TUẤN MINH