Các phương pháp, thông lệ quốc tế trong xác định giá trị tài sản trí tuệ - Thực tế tại Việt Nam

Sản xuất linh kiện điện tử tại Công ty Youngbag ViiNa khu Công nghiệp Bình Xuyên, tỉnh Phú Thọ. Ảnh minh họa: TTXVN

Các phương pháp, thông lệ quốc tế trong xác định giá trị

Ông Nguyễn Hoàng Giang – Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) nhấn mạnh: Trong bối cảnh nền kinh tế tri thức bùng nổ, tài sản vô hình, đặc biệt là tài sản trí tuệ, đang dần đóng góp phần nhiều vào tổng giá trị của các doanh nghiệp. Vì vậy, việc xác định giá trị tài sản trí tuệ là một trong những khâu quan trọng để thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Chính sách, pháp luật của Việt Nam đã có hành lang pháp lý đối với hoạt động thẩm định giá tài sản vô hình, theo đó Việt Nam hoàn toàn có thể áp dụng các phương pháp, thông lệ quốc tế để xác định giá trị của tài sản trí tuệ.

Tuy nhiên, việc xác định giá trị tài sản trí tuệ triển khai trong thực tiễn vẫn luôn là một “bài toán” phức tạp mà các cơ quan quản lý nhà nước, đơn vị thẩm định giá, các trường đại học, viện nghiên cứu cũng như các doanh nghiệp tại Việt Nam… đang tìm lời giải để nhìn nhận rõ ràng hơn hướng đi trong thời gian tới để thúc đẩy hoạt động xác định giá trị tài sản trí tuệ tại Việt Nam.

Ở phạm vi quốc tế, nhiều tổ chức đã xây dựng các chuẩn mực và hướng dẫn định giá tài sản vô hình nhằm chuẩn hóa hoạt động xác định giá trị tài sản trí tuệ. Theo Hiệp hội Định giá quốc tế (International Valuation Standards Council - IVSC), định giá tài sản trí tuệ là bước đầu tiên để các doanh nghiệp thực hiện thương mại hóa quyền sở hữu trí tuệ.

Các phương pháp định giá tài sản trí tuệ gồm ba cách tiếp cận tiêu chuẩn, được các tổ chức quốc tế khuyến nghị: Phương pháp thu nhập (Income Approach) ước tính giá trị dựa trên dòng tiền tương lai mà tài sản trí tuệ mang lại; Phương pháp thị trường (Market Approach) so sánh với các giao dịch sở hữu trí tuệ tương tự trên thị trường, sử dụng dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu được công bố; Phương pháp chi phí (Cost Approach) tính toán dựa trên chi phí tạo ra hoặc thay thế tài sản trí tuệ, trong đó có chi phí nghiên cứu phát triển (R&D) và chi phí đăng ký bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ.

Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) giữ vai trò dẫn dắt toàn cầu trong việc định giá tài sản trí tuệ thông qua các khung chương trình đào tạo quốc tế, thúc đẩy tiêu chuẩn chung và kết nối mạng lưới chuyên gia nhằm hỗ trợ nền kinh tế dựa trên tài sản vô hình.

Năm 2023, WIPO ký Bản ghi nhớ hợp tác với Hội đồng Tiêu chuẩn thẩm định giá quốc tế (IVSC) nhằm tăng cường phối hợp chuyên môn trong định giá tài sản trí tuệ và các tài sản vô hình khác. IVSC là tổ chức độc lập, phi lợi nhuận toàn cầu chuyên xây dựng, thiết lập và thúc đẩy các tiêu chuẩn thẩm định giá, đảm bảo tính minh bạch, nhất quán và đáng tin cậy cho tài sản trên thị trường quốc tế.

WIPO và IVSC tập trung vào việc thống nhất phương pháp, xây dựng các tiêu chuẩn chung và nâng cao năng lực định giá các loại tài sản vô hình, sáng chế, bản quyền, thương hiệu. Việc định giá chính xác tài sản trí tuệ luôn là một thách thức lớn trên thị trường, do đó, sự liên kết giữa WIPO và IVSC giúp các quốc gia có được khung pháp lý và hệ thống đánh giá chuẩn mực.

Tại khu vực ASEAN, WIPO phối hợp triển khai Dự án WIPO ASEAN IP Valuation Project (2024-2025) để phát triển bộ công cụ (toolkit) định giá chung cho khu vực. Bộ công cụ tập trung thiết lập quy trình định giá có cấu trúc rõ ràng, từ xác định bối cảnh, thu thập dữ liệu đến việc áp dụng các phương pháp định giá và lập báo cáo theo tiêu chuẩn quốc tế.

Trong khuôn khổ Kế hoạch hành động về sở hữu trí tuệ khu vực, các quốc gia thành viên đã hợp tác xây dựng ASEAN IP Experts Directory - một công cụ tham chiếu tổng hợp danh sách các chuyên gia sở hữu trí tuệ từ 10 quốc gia thành viên về lĩnh vực sở hữu trí tuệ, trong đó có định giá tài sản trí tuệ. Bên cạnh đó, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Malaysia, Singapore, Philippines… có nhiều hoạt động hợp tác với WIPO trong định giá tài sản trí tuệ.

Tại Việt Nam, WIPO hỗ trợ Việt Nam nâng cao năng lực định giá, xây dựng tiêu chuẩn hỗ trợ doanh nghiệp thương mại hóa và định giá tài sản trí tuệ để biến tài sản vô hình thành giá trị thực tiễn. Đồng thời, WIPO hỗ trợ Việt Nam thông qua Cục Sở hữu trí tuệ nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế và đưa ra các hướng dẫn chính sách về định giá sở hữu trí tuệ, giúp chuyển dịch nền kinh tế từ khai thác tài sản hữu hình sang tài sản vô hình.

Bên cạnh các phương pháp định giá cùng với kinh nghiệm quốc tế Việt Nam sẽ vận dụng nhằm thúc đẩy hoạt động định giá tài sản trí tuệ nói chung và phát triển đội ngũ chuyên gia định giá nói riêng hướng tới tăng cường hiệu quả thương mại quyền sở hữu trí tuệ trong thời gian tới.

Xây dựng cơ sở dữ liệu để kỳ vọng “giá trị” chủ sở hữu phù hợp nhà đầu tư

Đối với định giá tài sản trí tuệ, ông Nguyễn Hữu Cẩn, Quyền Viện trưởng Viện Sở hữu trí tuệ quốc gia nhấn mạnh sự khác biệt cốt lõi giữa "Giá" và "Giá trị". Một công nghệ dù tiêu tốn hàng tỷ đồng chi phí R&D nhưng nếu không thể thương mại hóa, giá trị giao dịch có thể bằng không, vì vậy, để thúc đẩy hoạt động xác định giá trị tài sản trí tuệ tại Việt Nam cần xây dựng cơ sở dữ liệu, mở ra định hướng hoạt động triển khai cho cả cơ quan nhà nước, chủ thể quyền và các tổ chức, chuyên gia tư vấn… để thương mại hóa thành công thì “giá trị” chủ sở hữu và nhà đầu tư phù hợp nhau.

Bà Dương Lan Anh, Phó trưởng phòng Quản lý thẩm định giá, Cục Quản lý giá (Bộ Tài chính) cho biết: Những quy định về thẩm định giá tài sản vô hình là tài sản trí tuệ theo Chuẩn mực thẩm định giá Việt Nam đã có nhưng quá trình thực hiện gặp nhiều vướng mắc. Thực tế, phương pháp chi phí xác định giá trị dựa trên chi phí tạo lập hoặc thay thế tài sản thường chưa phản ánh đầy đủ khả năng sinh lợi của tài sản trí tuệ.

Phương pháp thị trường dựa trên việc so sánh với các giao dịch tương tự trên thị trường vẫn còn hạn chế do thị trường tài sản trí tuệ tại Việt Nam còn thiếu minh bạch. Phương pháp thu nhập được xem là phù hợp hơn đối với nhiều loại tài sản trí tuệ bởi tập trung vào khả năng tạo dòng tiền trong tương lai nhưng phương pháp này thường có mức độ biến động lớn do phụ thuộc nhiều vào giả định và năng lực dự báo của chuyên gia định giá.

Nhiều doanh nghiệp thẩm định cho rằng: Tình trạng khan hiếm dữ liệu, sai lệch trong việc áp dụng tỷ suất chiết khấu và khoảng cách về kỳ vọng giá trị giữa chủ sở hữu với nhà đầu tư… là những điểm nghẽn trong hoạt động xác định giá trị của tài sản trí tuệ.

Cùng quan điểm, bà Nguyễn Thị Minh Phương, Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng: Hoạt động định giá và thẩm định giá tài sản trí tuệ tại Việt Nam vẫn còn nhiều khó khăn do thị trường giao dịch tài sản trí tuệ tại Việt Nam chưa phát triển đồng bộ, thiếu dữ liệu minh bạch và chưa hình thành hệ thống tham chiếu đầy đủ cho hoạt động định giá.

Theo các chuyên gia định giá: Tại Việt Nam, thị trường mua bán, chuyển nhượng và cấp phép tài sản trí tuệ còn chưa phát triển đầy đủ, số lượng giao dịch công khai còn hạn chế khiến việc áp dụng phương pháp định giá theo hướng tiếp cận thị trường gặp nhiều trở ngại do thiếu thông tin so sánh.

Vì vậy, Việt Nam cần xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về giao dịch tài sản trí tuệ để hỗ trợ hoạt động định giá. Việc công khai thông tin về chuyển nhượng, cấp phép hoặc góp vốn bằng tài sản trí tuệ sẽ giúp hình thành nguồn dữ liệu tham chiếu đáng tin cậy cho thị trường.

Trong dài hạn, Việt Nam cần từng bước tiếp cận các chuẩn mực quốc tế về định giá tài sản vô hình nhằm nâng cao tính minh bạch và độ tin cậy của hoạt động định giá. Điều này không chỉ góp phần thúc đẩy thương mại hóa tài sản trí tuệ mà còn tạo điều kiện thu hút đầu tư và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam trong nền kinh tế toàn cầu.

HL (TTXVN)