Nhiều sáng kiến của nông dân bị xâm phạm vì chưa đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ

Xung quanh vấn đề này, phóng viên Báo Công lý đã có cuộc trao đổi với ThS. Bế Văn Niệm, Cử nhân Luật học (Đại học Luật Hà Nội), Thạc sĩ Chính trị học, chuyên ngành Quản lý xã hội.

PV: Thưa ông, thời gian qua xuất hiện không ít trường hợp nông dân tự chế tạo máy móc, thiết bị phục vụ sản xuất nhưng sau đó bị sao chép hoặc mất cơ hội khai thác thương mại vì không đăng ký bảo hộ, ông nhìn nhận thực tế này như thế nào?

ThS. Bế Văn Niệm: Đây là thực trạng đáng quan tâm. Trong sản xuất nông nghiệp, nhiều nông dân và thợ cơ khí ở nông thôn có khả năng sáng tạo rất lớn. Từ nhu cầu thực tế, họ cải tiến hoặc chế tạo thành công nhiều loại máy móc, thiết bị giúp giảm sức lao động, tiết kiệm chi phí và nâng cao hiệu quả sản xuất.

Tuy nhiên, phần lớn những sáng kiến này chỉ được người dân xem là công cụ phục vụ công việc hằng ngày mà chưa nhận thức đầy đủ giá trị pháp lý và giá trị thương mại của chúng. Không ít trường hợp sau khi sản phẩm được đưa ra thị trường, hoặc chia sẻ rộng rãi trên mạng xã hội đã bị sao chép, cải tiến hoặc khai thác với mục đích thương mại. Khi đó, nếu chưa đăng ký bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, người sáng tạo sẽ gặp rất nhiều khó khăn trong việc bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình.

ThS. Bế Văn Niệm

PV: Theo ông, vì sao việc đăng ký quyền sở hữu trí tuệ đối với các sáng chế trong nông nghiệp vẫn chưa được người dân quan tâm đúng mức?

ThS. Bế Văn Niệm: Có nhiều nguyên nhân. Trước hết là nhận thức. Nhiều người chưa nghĩ sản phẩm mình làm ra có thể trở thành tài sản trí tuệ hay mang lại giá trị kinh tế lâu dài. Họ chỉ tập trung giải quyết nhu cầu sản xuất trước mắt.

Bên cạnh đó, lĩnh vực sở hữu trí tuệ là một trong những lĩnh vực pháp luật khá phức tạp, có nhiều quy định chuyên ngành. Việc chuẩn bị hồ sơ, thủ tục đăng ký đòi hỏi người thực hiện phải tìm hiểu kỹ, hoặc nhờ đến các đơn vị tư vấn. Điều này khiến không ít người e ngại, nhất là ở khu vực nông thôn.

Ngoài ra, tâm lý "để sau cũng được", hoặc cho rằng, sáng chế của mình chỉ dùng trong gia đình cũng là nguyên nhân khiến nhiều người bỏ lỡ cơ hội bảo hộ ngay từ đầu.

PV: Nhiều người vẫn nhầm lẫn giữa "bản quyền" và "quyền sở hữu trí tuệ". Ông có thể giải thích ngắn gọn?

ThS. Bế Văn Niệm: Đây là sự nhầm lẫn khá phổ biến. Có thể hiểu đơn giản, bản quyền là quyền của tác giả đối với các tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học do mình sáng tạo. Trong khi đó, sở hữu trí tuệ là khái niệm rộng hơn, bao gồm quyền tác giả, quyền liên quan và quyền sở hữu công nghiệp như sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, nhãn hiệu...

Đối với các loại máy móc, thiết bị do nông dân nghiên cứu, cải tiến để phục vụ sản xuất, thì vấn đề cần quan tâm chủ yếu là quyền sở hữu công nghiệp, đặc biệt là bảo hộ sáng chế hoặc giải pháp hữu ích nếu đáp ứng các điều kiện theo quy định của pháp luật.

PV: Theo ông, người dân cần lưu ý điều gì để không tự đánh mất quyền sở hữu đối với sáng chế của mình?

ThS. Bế Văn Niệm: Sai lầm khá phổ biến hiện nay là nhiều người vội vàng đăng tải hình ảnh, video hoặc giới thiệu chi tiết sản phẩm lên mạng xã hội trước khi tiến hành các thủ tục bảo hộ.

Đối với sáng chế, một trong những điều kiện quan trọng là tính mới. Nếu sản phẩm bị công khai quá sớm hoặc người khác tiếp cận được ý tưởng rồi hoàn thiện hồ sơ đăng ký trước thì quyền lợi của chính người tạo ra sáng chế có thể bị ảnh hưởng.

Do đó, trước khi công bố rộng rãi hoặc đưa sản phẩm ra thị trường, người dân nên tìm hiểu các quy định về đăng ký bảo hộ. Đồng thời cần lưu giữ đầy đủ tài liệu, bản thiết kế, hình ảnh, nhật ký nghiên cứu và các chứng cứ liên quan đến quá trình sáng tạo để phục vụ việc xác lập quyền khi cần thiết.

PV: Theo ông, ngoài sự chủ động của người dân, các cơ quan chức năng cần làm gì để bảo hộ tốt hơn đối với quyền sở hữu trí tuệ của người dân với các sáng kiến trong nông nghiệp?

ThS. Bế Văn Niệm: Theo tôi, việc bảo vệ tài sản trí tuệ không thể chỉ đặt trách nhiệm lên vai người dân.

Các cơ quan quản lý cần tăng cường tuyên truyền bằng những hình thức gần gũi, dễ hiểu để nông dân nhận thức được giá trị của quyền sở hữu trí tuệ. Song song với đó là hỗ trợ tư vấn, hướng dẫn hoàn thiện hồ sơ đăng ký đối với các sáng chế có khả năng ứng dụng trong sản xuất nông nghiệp.

Bên cạnh việc xác lập quyền, công tác kiểm tra, xử lý các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ cũng cần được thực hiện nghiêm túc. Chỉ khi quyền và lợi ích hợp pháp của người sáng tạo được bảo vệ thì mới tạo động lực để nông dân tiếp tục nghiên cứu, đổi mới và đưa nhiều sáng kiến có giá trị vào thực tiễn sản xuất.

PV: Ông có lời khuyên nào dành cho những nông dân đang sở hữu các sáng kiến, cải tiến kỹ thuật?

ThS. Bế Văn Niệm: Điều quan trọng nhất là phải hình thành tư duy xem sáng kiến của mình là một loại tài sản cần được bảo vệ.

Nếu sản phẩm có khả năng ứng dụng rộng rãi hoặc mang lại giá trị kinh tế, người dân nên chủ động tìm hiểu quy định pháp luật và thực hiện thủ tục đăng ký bảo hộ càng sớm càng tốt. Trường hợp chưa có điều kiện thuê đơn vị tư vấn, thì vẫn nên lưu giữ đầy đủ hồ sơ, tài liệu chứng minh quá trình nghiên cứu, sáng tạo.

Đừng chờ đến khi sản phẩm được thị trường đón nhận, hoặc bị người khác khai thác rồi mới nghĩ đến việc bảo vệ quyền lợi của mình. Khi đó, việc xử lý sẽ khó khăn và tốn kém hơn rất nhiều.

PV: Xin trân trọng cảm ơn ông!

Thanh Thảo - Vân Khanh