Giải mã ADN để đưa liệt sĩ trở về với gia đình

Cuộc chạy đua với thời gian

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng những mất mát, đau thương vẫn còn hiện hữu trong hàng triệu gia đình Việt Nam. Trên dải đất hình chữ S, gần 1,2 triệu người con ưu tú của dân tộc đã anh dũng hy sinh trong các cuộc kháng chiến bảo vệ Tổ quốc.

Đến nay, vẫn còn khoảng 175.000 liệt sĩ chưa được tìm thấy hài cốt. Bên cạnh đó, khoảng 300.000 hài cốt liệt sĩ đã được quy tập, nhưng chưa xác định được danh tính. Đây là những con số khiến bất kỳ ai cũng phải trăn trở.

Triển khai số hóa thông tin các hài cốt liệt sĩ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Thành phố Huế. Ảnh: TTXVN

Thời gian càng trôi qua, công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ càng trở nên khó khăn hơn. Nhiều nhân chứng lịch sử đã tuổi cao, sức yếu; ký ức về nơi an táng ban đầu của các liệt sĩ ngày càng phai nhạt. Trong khi đó, hài cốt sau nhiều thập kỷ hòa vào lòng đất khiến việc thu nhận mẫu ADN phục vụ giám định gặp nhiều trở ngại.

Xuất phát từ đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, “Đền ơn đáp nghĩa” của dân tộc, từ nguyện vọng tha thiết của thân nhân liệt sĩ và nhân dân cả nước; hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2027), Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đã được phát động, diễn ra từ ngày 15/3/2026 đến ngày 27/7/2027.

Đây không đơn thuần là một chương trình hành động mà còn là một cuộc vận động lớn mang tính lịch sử, thể hiện sự tri ân sâu sắc của Đảng, Nhà nước và nhân dân đối với những người đã hy sinh vì nền độc lập, tự do của dân tộc.

Theo bà Vũ Ngọc Thủy, Phó Cục trưởng Cục Người có công (Bộ Nội vụ), công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ trong nhiều năm qua luôn nhận được sự quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng và Nhà nước. Nhờ đó, hàng nghìn liệt sĩ đã được tìm thấy, được xác định danh tính và trở về với gia đình, quê hương. Tuy nhiên, kết quả đạt được vẫn chưa đáp ứng kỳ vọng bởi còn nhiều khó khăn về cơ chế, dữ liệu và việc thu thập thông tin liên quan đến liệt sĩ.

Trên cơ sở những kết quả đã đạt được cùng những điều kiện thuận lợi mới, Chiến dịch 500 ngày đêm được kỳ vọng sẽ tạo bước đột phá trong công tác đặc biệt quan trọng này.

Điểm nổi bật nhất của Chiến dịch chính là sự huy động tổng lực chưa từng có. Theo bà Vũ Ngọc Thủy, trước đây công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ chủ yếu do ngành lao động - thương binh và xã hội thực hiện. Nay, chiến dịch có sự tham gia đồng bộ của toàn bộ hệ thống chính trị từ Trung ương đến địa phương. Từ các cơ quan nội vụ, quốc phòng, công an đến các cơ sở nghiên cứu khoa học, đơn vị giám định ADN hàng đầu đến Ban Chỉ đạo các cấp, chính quyền địa phương... đều tham gia hưởng ứng.

Những khó khăn chưa giảm bớt

Đại tá Lê Văn Sơn, Phó Cục trưởng Cục Chính sách - Xã hội (Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam), Phó Chánh Văn phòng Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ cho biết, Chiến dịch 500 ngày đêm đặt ra năm mục tiêu lớn với yêu cầu rất cao.

Trước hết là tìm kiếm, quy tập khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ. Cùng với đó là hoàn thành việc lấy mẫu hài cốt đối với khoảng 230.000 phần mộ liệt sĩ chưa xác định được danh tính tại các nghĩa trang liệt sĩ và các hài cốt mới được quy tập.

Mục tiêu tiếp theo là thực hiện giám định ADN khoảng 18.000 mẫu hài cốt liệt sĩ. Chiến dịch cũng hướng tới xây dựng, hoàn thiện và vận hành cơ sở dữ liệu gene thân nhân liệt sĩ chưa xác định được thông tin, phục vụ công tác đối sánh ADN trên phạm vi toàn quốc.

Ngoài ra, công tác rà phá bom mìn, vật nổ phục vụ tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại các địa bàn trọng điểm cũng được đẩy mạnh, đặc biệt ở các khu vực như Vị Xuyên (Tuyên Quang), Lào Cai, Lạng Sơn và nhiều địa bàn còn lưu giữ thông tin về nơi an táng liệt sĩ.

Theo Đại tá Lê Văn Sơn, các mục tiêu trên đòi hỏi quyết tâm chính trị rất cao, sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, các ngành và sự vào cuộc của toàn xã hội. Nếu hoàn thành các mục tiêu đề ra, Chiến dịch sẽ tạo ra bước đột phá chưa từng có trong công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, đồng thời là hoạt động có ý nghĩa đặc biệt hướng tới dịp kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ.

Mặc dù đạt nhiều kết quả tích cực trong thời gian qua, công tác tìm kiếm và xác định danh tính liệt sĩ vẫn đối mặt với rất nhiều thách thức. Theo thống kê, hiện vẫn còn hơn 175.000 hài cốt liệt sĩ chưa được tìm thấy, trong đó khoảng 165.000 trường hợp ở trong nước và gần 10.000 trường hợp ở nước ngoài. Bên cạnh đó, khoảng 230.000 phần mộ liệt sĩ đang an táng tại các nghĩa trang nhưng chưa xác định được thông tin.

Khó khăn lớn nhất nằm ở yếu tố thời gian. Nhiều đơn vị tham gia chiến đấu trước đây đã giải thể, sáp nhập hoặc thay đổi tổ chức. Hồ sơ, tài liệu liên quan đến liệt sĩ ở một số nơi còn thiếu hoặc thất lạc. Địa hình, địa vật thay đổi sau chiến tranh khiến việc xác định vị trí chôn cất ban đầu gặp nhiều trở ngại. Không ít khu vực nghi có hài cốt liệt sĩ vẫn còn tồn lưu bom mìn, vật nổ, gây nguy hiểm cho lực lượng làm nhiệm vụ.

Trong bối cảnh đó, việc áp dụng những giải pháp mới, đặc biệt là khoa học công nghệ, được xem là chìa khóa để tạo đột phá.

Khoa học công nghệ mở ra cơ hội mới

Một trong những điểm nhấn của Chiến dịch 500 ngày đêm là việc đẩy mạnh ứng dụng các thành tựu khoa học công nghệ hiện đại vào công tác xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phí Quyết Tiến, Viện trưởng Viện Sinh học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) chia sẻ, trong nhiều năm qua, các nhà khoa học Việt Nam liên tục nghiên cứu và phát triển các công nghệ giám định ADN tiên tiến nhằm nâng cao hiệu quả xác định danh tính liệt sĩ.

Trước đây, công nghệ chủ yếu được sử dụng là giám định ADN ty thể. Phương pháp này phù hợp với những trường hợp có phạm vi đối sánh hẹp hoặc số lượng mẫu không lớn. Tuy nhiên, khi quy mô công việc ngày càng mở rộng và chất lượng mẫu hài cốt ngày càng suy giảm theo thời gian, những hạn chế của công nghệ cũ dần bộc lộ rõ.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phí Quyết Tiến, tỷ lệ tách chiết ADN thành công bằng công nghệ cũ chỉ đạt khoảng 22%. Từ thực tiễn đó, Viện Sinh học đã nghiên cứu và phát triển nhiều công nghệ mới, trong đó nổi bật là công nghệ xác định ADN dựa trên các điểm đa hình nucleotide đơn (SNP) kết hợp công nghệ giải trình tự gene thế hệ mới (NGS).

Nếu trước đây việc phân tích tập trung vào các đoạn ADN, hiện nay có thể phân tích ở cấp độ từng điểm di truyền, giúp tăng đáng kể khả năng nhận diện. Kết quả thử nghiệm tại Nghĩa trang Trường Lĩnh (tỉnh Cao Bằng) cho thấy, tỷ lệ tách chiết ADN đạt tiêu chuẩn giám định lên tới 87,3%, cao gấp khoảng bốn lần so với công nghệ trước đây.

Đặc biệt, trong quá trình triển khai thử nghiệm, các nhà khoa học đã xác định được hai trường hợp thân nhân có sự tương đồng ADN với dữ liệu của liệt sĩ. Kết quả này sau đó tiếp tục được kiểm chứng bằng công nghệ truyền thống và cho độ chính xác cao.

Công trình nghiên cứu này đã được đánh giá là một trong 10 sự kiện khoa học và công nghệ tiêu biểu của Việt Nam năm 2025. Theo các chuyên gia, thành công bước đầu của công nghệ NGS-SNP mở ra triển vọng rất lớn trong việc giải quyết bài toán xác định danh tính hàng trăm nghìn liệt sĩ còn chưa rõ thông tin.

Sau hơn ba tháng triển khai, Chiến dịch 500 ngày đêm đã ghi nhận những kết quả ban đầu đáng khích lệ. Theo Đại tá Lê Văn Sơn, Bộ Quốc phòng đã tăng cường tối đa lực lượng, phương tiện cho nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Các lực lượng đã tìm kiếm, quy tập được 1.150 hài cốt liệt sĩ. Trong đó có 266 hài cốt được tìm thấy trong nước, 139 hài cốt tại Lào và 745 hài cốt tại Campuchia; đồng thời phát hiện thêm nhiều khu vực có thông tin quan trọng liên quan đến mộ liệt sĩ.

Đối với nhiệm vụ rà phá bom mìn phục vụ tìm kiếm hài cốt, Bộ Quốc phòng đã thành lập 360 đội với gần 5.000 cán bộ, chiến sĩ cùng hơn 1.100 phương tiện, trang thiết bị chuyên dụng. Đến nay, hơn 4.000 ha đất đã được rà phá, đạt gần 18% khối lượng kế hoạch. Riêng khu vực trọng điểm Vị Xuyên đã hoàn thành gần 45% diện tích cần rà phá.

Trong lĩnh vực lấy mẫu ADN, 34 tỉnh, thành phố đã thành lập gần 300 tổ, đội chuyên trách với hơn 3.700 cán bộ tham gia. Sau giai đoạn thí điểm thành công, nhiều địa phương đang triển khai lấy mẫu trên diện rộng đối với các phần mộ chưa xác định được danh tính.

Những kết quả bước đầu đó cho thấy quyết tâm rất lớn của các cấp, các ngành và địa phương trong thực hiện nhiệm vụ tri ân đặc biệt ý nghĩa này.

Chiến dịch 500 ngày đêm không chỉ hướng tới những con số về hài cốt được tìm thấy hay mẫu ADN được giám định. Giá trị lớn nhất của Chiến dịch nằm ở việc trả lại tên tuổi cho những người đã hy sinh và mang lại sự thanh thản cho thân nhân liệt sĩ.

Bằng sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, sự chung tay của toàn xã hội và những bước tiến mạnh mẽ của khoa học công nghệ, hành trình tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đang đứng trước cơ hội tạo nên những đột phá mới.

XL/Báo Tin tức và Dân tộc