Số hóa di sản - nhịp cầu kết nối quá khứ và hiện tại

Á hậu Mai Ngô (thứ 4 từ trái qua) đồng hành cùng đồng bào dân tộc xã Thanh Sơn, tỉnh Đồng Nai trong Lễ hội Lồng tồng năm 2026. Ảnh: C.T.V

Công nghệ số mở ra những cách tiếp cận mới, đưa di sản vật thể, phi vật thể đến gần công chúng, trở thành nguồn lực quan trọng phục vụ phát triển văn hóa, du lịch và kinh tế - xã hội của địa phương.

Số hóa di sản văn hóa vật thể

Thời gian qua, ngành văn hóa Đồng Nai đã đẩy mạnh công tác số hóa di sản văn hóa vật thể (hiện vật ở bảo tàng và di tích). Trong đó, số hóa 2D hồ sơ di tích quốc gia và quốc gia đặc biệt trên địa bàn tỉnh. Nhiều nhóm hiện vật tại bảo tàng được ưu tiên số hóa gồm hiện vật tiêu biểu phản ánh lịch sử - văn hóa Đồng Nai, hiện vật trưng bày thường xuyên và hiện vật quý hiếm.

Nổi bật là việc số hóa 3D hoàn chỉnh các bảo vật quốc gia như: bộ đàn đá Lộc Hòa, tượng Tê tê Long Giao, tượng thần Vishnu Bình Hòa, bộ sưu tập Qua đồng Long Giao và bộ sưu tập đàn đá Bình Đa. Các hiện vật này tích hợp đầy đủ thông tin khoa học, tạo điều kiện thuận lợi cho công tác nghiên cứu, học tập và bảo tồn lâu dài. Riêng bộ đàn đá Lộc Hòa được số hóa 3D toàn bộ hồ sơ điện tử gồm ảnh chụp, bản mô tả, thông tin chất liệu hiện vật, niên đại, xuất xứ, tình trạng bảo quản.

Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, người dân và du khách có thể thực hiện tour tham quan 360 thực tế ảo (360 virtual) tại một số di tích của Đồng Nai như: Văn miếu Trấn Biên, Mộ cự thạch Hàng Gòn, Đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh, đình An Hòa; không gian trưng bày văn hóa Bình Phước. Bên cạnh đó, việc xây dựng bản đồ GIS các di tích khảo cổ đã giúp công tác quản lý vùng bảo vệ di tích trở nên khoa học và chính xác hơn.

Giám đốc Bảo tàng Đồng Nai Nguyễn Ngọc Yến cho hay: Ứng dụng mạnh mẽ khoa học - công nghệ và chuyển đổi số là điểm đột phá trong công tác phát huy giá trị di sản. Bảo tàng không chỉ số hóa dữ liệu mà còn xây dựng cơ sở dữ liệu mở, triển khai trưng bày, triển lãm thực tế ảo, lắp đặt mã QR và hệ thống thuyết minh tự động, giúp di sản trở nên gần gũi hơn với công chúng.

Không chỉ “lưu giữ”, công nghệ còn góp phần làm mới cách kể chuyện về di sản. Trong năm 2026, Bảo tàng Đồng Nai triển khai kế hoạch thực hiện brochure 3D giới thiệu Di tích Thành Biên Hòa, Đền thờ và mộ Nguyễn Hữu Cảnh, Văn miếu Trấn Biên. Qua đó, góp phần đa dạng hóa các hình thức giới thiệu, quảng bá di tích, nâng cao hiệu quả tuyên truyền, giáo dục truyền thống, đặc biệt là giáo dục thế hệ trẻ trong việc gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa của Đồng Nai.

Lan tỏa giá trị di sản văn hóa phi vật thể

Không chỉ di sản vật thể, Đồng Nai còn chú trọng số hóa di sản văn hóa phi vật thể có giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học. Nhiều năm qua, Bảo tàng Đồng Nai đã ưu tiên số hóa tư liệu về di sản có nguy cơ mai một cao của các dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh. Trong đó đã số hóa gần 100 phim tư liệu về các lễ hội truyền thống, nghề thủ công, tri thức dân gian... các dân tộc. Đặc biệt, 11 di sản của Đồng Nai trong danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đã được số hóa dưới dạng phim tư liệu có thể lưu giữ và quảng bá trên các phương tiện thông tin đại chúng.

Ngày 7-4, tại ấp K'Liêu, xã Lộc Thành, tỉnh Đồng Nai diễn ra Lễ hội Dua tpeng (Phá bàu) của người Khmer. Đây là lễ hội được ghi danh vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2019. Lễ hội là dịp để đồng bào Khmer cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống ấm no, hạnh phúc.

Cùng với cấp tỉnh, các địa phương đã chủ động gắn số hóa với bảo tồn và phát huy di sản. Theo Phó Chủ tịch UBND xã Xuân Phú Nguyễn Trọng Quang, hiện địa phương không có di tích văn hóa, danh lam thắng cảnh được xếp hạng. Với di sản văn hóa phi vật thể, địa phương đã đẩy mạnh tuyên truyền trên đài truyền thanh xã, mạng xã hội và cổng thông tin điện tử thông điệp giữ gìn di sản văn hóa là giữ hồn dân tộc. Bên cạnh đó, xã đầu tư nâng cấp Nhà văn hóa dân tộc Chơro; duy trì các lễ hội truyền thống của người Chơro, Hoa, Tày. Đồng thời thành lập các câu lạc bộ văn nghệ thu hút đông người dân tham gia, nổi bật có Câu lạc bộ Hát then của đồng bào Tày ở ấp Bình Tiến.

Tại xã Phú Nghĩa, ngoài lập cơ sở dữ liệu số hóa bước đầu cho 3 di tích: Thành đất hình tròn Phú Nghĩa 2, Thành đất hình tròn Phú Nghĩa 3, Thành đất hình tròn Phú Nghĩa 4, địa phương còn bảo tồn, phát huy nghề dệt thổ cẩm thủ công của người S’tiêng; duy trì và mở rộng các câu lạc bộ cồng chiêng, đờn ca tài tử. Đặc biệt, xã Phú Nghĩa chú trọng công tác truyền dạy và trao truyền di sản thông qua mô hình Trường học gắn với di sản.

Theo Phó Chủ tịch UBND xã Phú Nghĩa Đỗ Thị Thúy, giai đoạn 2026-2030, xã tiếp tục triển khai có hiệu quả Chương trình Mục tiêu quốc gia về bảo tồn và phát huy bền vững giá trị di sản văn hóa Việt Nam. Trong đó, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong quản lý và quảng bá di sản; đồng thời tích hợp bảo tồn di sản với quy hoạch phát triển kinh tế, du lịch bền vững.

Những kết quả bước đầu về số hóa di sản tại Đồng Nai đã và đang tạo nền tảng quan trọng cho việc hình thành không gian văn hóa số trong tương lai. Dù vẫn còn khó khăn về nguồn lực và nhân lực nhưng khi công nghệ trở thành “cầu nối”, di sản không còn là ký ức mà đang hiện hữu sống động, tiếp tục lan tỏa và bồi đắp bản sắc văn hóa trong đời sống hôm nay.

My Ny