Sắp xếp trường học: Bài 3: Đảm bảo quyền lợi của học sinh phải là tiêu chí đầu tiên

Sắp xếp trường học phải đặt quyền lợi của học sinh lên hàng đầu. Ảnh minh họa

Tinh gọn không phải là sáp nhập cơ học

Trao đổi với PV Báo PNVN, bà Nguyễn Thị Việt Nga, Phó Trưởng đoàn đại biểu Quốc hội chuyên trách TP Hải Phòng, Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, cho rằng việc sắp xếp trường học không đơn thuần là giảm số lượng đầu mối mà phải hướng tới tái cấu trúc mạng lưới giáo dục công lập phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, quy mô dân số, sự phân bố dân cư và không gian phát triển mới.

Theo bà Nga, thuận lợi lớn của đợt sắp xếp lần này là chủ trương được đặt trong tổng thể cuộc cách mạng tinh gọn tổ chức bộ máy, đồng thời gắn với việc triển khai Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.

Sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính, nhiều địa phương có điều kiện rà soát lại toàn bộ mạng lưới trường học. Thực tế tại không ít nơi cho thấy hệ thống trường công lập còn nhỏ lẻ, phân tán, có những cơ sở nằm gần nhau nhưng bộ máy quản lý vẫn được tổ chức riêng biệt.

Việc tổ chức lại mạng lưới theo hướng hợp lý hơn, với trường chính, phân hiệu và các điểm trường phù hợp, có thể giúp giảm tầng nấc quản lý, tập trung nguồn lực đầu tư, khai thác hiệu quả cơ sở vật chất, thiết bị dạy học và đội ngũ giáo viên.

Một trường có quy mô phù hợp cũng có điều kiện xây dựng các tổ chuyên môn mạnh, tăng cường ứng dụng công nghệ, nâng cao năng lực quản trị và tạo môi trường học tập đa dạng hơn cho học sinh.

Sắp xếp trường học phải hướng tới tái cấu trúc mạng lưới giáo dục công lập phù hợp.

Tuy nhiên, bà Nga cho rằng đây cũng là quá trình có nhiều thách thức, đặc biệt khi thời hạn hoàn thành việc sắp xếp rất sát năm học mới. "Nếu khảo sát không kỹ, phương án sắp xếp có thể làm tăng khoảng cách đi học, chi phí đi lại, sĩ số lớp hoặc tạo ra những trường rất lớn nhưng năng lực quản trị không theo kịp", bà Nga phân tích.

Những khó khăn này càng rõ ở miền núi, hải đảo, vùng dân cư thưa, địa bàn bị chia cắt hoặc nơi hạ tầng giao thông chưa thuận lợi. Một phương án phù hợp ở khu vực đô thị chưa chắc phù hợp với vùng cao, vùng sâu, vùng xa.

Bên cạnh đó, sau sắp xếp còn phải xử lý việc hợp nhất dữ liệu, tài chính, tài sản, hồ sơ học sinh; cơ sở vật chất dôi dư; bố trí cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên; thống nhất quy chế hoạt động và ổn định tâm lý đội ngũ.

Cần quan tâm đến học sinh

Theo bà Nguyễn Thị Việt Nga, mỗi phương án sắp xếp cần được đánh giá trên tác động thực tế đối với người học, thay vì chỉ dựa vào số lượng trường, lớp hoặc cán bộ quản lý được tinh giản.

Công tác sắp xếp trường học tại các địa bàn vùng sâu vùng xa sẽ gặp nhiều khó khăn.

Trước hết cần xem xét khoảng cách từ nơi ở đến trường, thời gian di chuyển, mức độ an toàn trên đường đi học, chi phí đi lại, khả năng tổ chức bán trú, đưa đón học sinh cũng như nguy cơ học sinh bỏ học hoặc không thể đến lớp đầy đủ.

Nhóm cần được quan tâm đặc biệt là trẻ mầm non, học sinh tiểu học, học sinh khuyết tật, học sinh thuộc hộ nghèo, học sinh ở miền núi, hải đảo và những địa bàn giao thông khó khăn.

Một trường có quy mô lớn hơn chưa chắc đồng nghĩa với hiệu quả cao hơn nếu học sinh phải đi xa, giáo viên phải di chuyển nhiều hoặc cơ sở vật chất không đáp ứng được quy mô mới.

Bên cạnh khả năng tiếp cận, các địa phương cần đánh giá điều kiện bảo đảm chất lượng giáo dục, gồm sĩ số lớp, diện tích phòng học, phòng chức năng, nhà vệ sinh, nước sạch, thiết bị dạy học, hạ tầng số, điều kiện bán trú và cơ cấu giáo viên theo từng môn học.

"Không thể để sau sáp nhập xuất hiện trường quá tải, lớp học quá đông, giáo viên phải di chuyển liên tục hoặc học sinh học ở những cơ sở chưa bảo đảm an toàn", bà Nga nhấn mạnh.

Với những trường sau sắp xếp có nhiều phân hiệu, điểm trường, yêu cầu quản trị cũng phức tạp hơn. Nếu không có cơ chế phân cấp rõ ràng, việc giảm số lượng đầu mối có thể làm tăng áp lực cho ban giám hiệu và đội ngũ giáo viên.

Đừng tăng gánh nặng cho giáo viên

Một vấn đề khác cần được giám sát là quyền và lợi ích hợp pháp của cán bộ quản lý, giáo viên và nhân viên. Theo bà Nga, việc bố trí nhân sự phải công khai, dựa trên vị trí việc làm, năng lực, chuyên môn, hoàn cảnh và nguyện vọng chính đáng của từng người. Các chế độ về tiền lương, phụ cấp, bảo lưu chức vụ và chính sách đối với người chịu tác động cũng cần được thực hiện đầy đủ.

Mọi quyết định về nhân sự cần bảo đảm tính minh bạch, có đối thoại và cơ chế giải quyết kiến nghị, nhất là khi sáp nhập có thể dẫn đến thay đổi vị trí công tác, địa điểm làm việc hoặc phạm vi phụ trách.

Quá trình sắp xếp trường học, quyền lợi học sinh phải được đặt lên đầu tiên.

Bà Nga cho rằng cần phân biệt rõ giữa quản lý hành chính và quản trị chuyên môn. Việc giảm số lượng hiệu trưởng, phó hiệu trưởng là cần thiết nếu những vị trí này trở nên trùng lặp sau sáp nhập. Tuy nhiên, với những trường có quy mô lớn, nhiều phân hiệu và điểm trường, công tác quản trị lại trở nên phức tạp hơn.

Do đó, cần thiết kế rõ trách nhiệm của người đứng đầu trường, phân hiệu, điểm trường, tổ chuyên môn và các bộ phận hỗ trợ. Hệ thống quản trị số cũng cần được ứng dụng để giảm hồ sơ, báo cáo và công việc hành chính cho giáo viên.

"Không thể giảm chức danh quản lý nhưng lại đẩy toàn bộ công việc hành chính xuống giáo viên, khiến giáo viên ít thời gian hơn cho chuyên môn", bà Nga nói. Theo bà, mục tiêu của tinh gọn không phải chuyển gánh nặng từ bộ phận này sang bộ phận khác mà phải tạo ra một bộ máy hoạt động hiệu quả hơn.

Bà Tăng Thị Ngọc Mai, nguyên Phó Giám đốc Sở GD-ĐT tỉnh Trà Vinh (nay là tỉnh Vĩnh Long).

Đồng quan điểm, bà Tăng Thị Ngọc Mai, Đại biểu Quốc hội khóa XIV, nguyên Phó Giám đốc Sở GD-ĐT tỉnh Trà Vinh (nay là tỉnh Vĩnh Long), cho rằng, với người có nguyện vọng nghỉ theo chế độ, cần tạo điều kiện để họ hưởng đầy đủ chính sách. Với người mong muốn tiếp tục công tác, cần tìm vị trí phù hợp với năng lực và sở trường. Việc điều động cán bộ quản lý giáo dục dôi dư về Phòng Văn hóa - Xã hội cấp xã không thể thực hiện theo hướng cơ học.

"Quản lý nhà nước ở cấp xã có những yêu cầu khác với quản trị trường học, từ năng lực tham mưu, khả năng phối hợp đến yêu cầu về chuyên môn và uy tín trong công tác. Vì vậy, việc bố trí phải dựa trên tiêu chuẩn, năng lực thực tế của từng người. Nếu một cán bộ không phù hợp với vị trí mới, việc điều chuyển chỉ có thể làm phát sinh một bài toán dôi dư khác trong tương lai", bà Ngọc Mai nói.

Thêm nguồn lực cho hoạt động dạy học

Theo bà Nguyễn Thị Việt Nga, chủ trương giảm biên chế quản lý, tăng nguồn lực cho đội ngũ trực tiếp giảng dạy là hướng đi phù hợp, bởi nguồn lực ngành Giáo dục cần được ưu tiên cho hoạt động cốt lõi là dạy và học.

Tuy nhiên, không nên hiểu rằng cứ giảm một cán bộ quản lý là có thể chuyển ngay một biên chế sang làm giáo viên. Điều quan trọng là phải cơ cấu lại đội ngũ dựa trên vị trí việc làm và nhu cầu thực tế.

Bà Nguyễn Thị Việt Nga, Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội.

Địa phương cần có "bản đồ" nhu cầu giáo viên đến từng trường, cấp học, môn học và địa bàn. Tình trạng thiếu, thừa giáo viên hiện nay thường mang tính cục bộ, vì vậy sau sắp xếp cần rà soát lại quy mô học sinh, số lớp, định mức giáo viên và dự báo biến động dân số học đường trong những năm tới.

Trên cơ sở đó mới có thể điều động, tuyển dụng và đào tạo bổ sung có mục tiêu. Việc bố trí giáo viên dạy liên trường hoặc giữa các phân hiệu cũng phải tính đến khoảng cách địa lý, phương tiện di chuyển, chế độ hỗ trợ và thời khóa biểu.

Đối với vùng khó khăn, cần có nhà công vụ, chính sách thu hút và giữ chân giáo viên để bảo đảm đội ngũ ổn định lâu dài.

Một yêu cầu khác là phần kinh phí tiết kiệm được từ việc giảm đầu mối quản lý cần được lượng hóa và ưu tiên tái đầu tư cho giáo dục. Nguồn lực này nên hướng vào những yếu tố trực tiếp tạo nên chất lượng như phòng học, đội ngũ giáo viên, thiết bị dạy học, thư viện, chuyển đổi số và hỗ trợ học sinh.

Bà Nga cho rằng nếu chỉ giảm bộ máy nhưng không chuyển hóa được nguồn lực tiết kiệm thành chất lượng giáo dục thì mục tiêu của việc sắp xếp chưa đạt được.

Thước đo cuối cùng của quá trình sắp xếp không phải là giảm được bao nhiêu trường hay chức danh quản lý, mà là học sinh có được học tập trong điều kiện tốt hơn, giáo viên có thêm thời gian cho chuyên môn và nguồn lực giáo dục có được sử dụng hiệu quả hơn hay không.

Tinh gọn vì thế không phải để có ít trường hơn, ít chức danh hơn bằng mọi giá. Mục tiêu cuối cùng phải là một mạng lưới trường học hợp lý hơn, quản trị hiệu quả hơn và nhiều nguồn lực hơn cho hoạt động dạy học.

Không để người lao động "tự xoay xở"

Theo Đại biểu Quốc hội Trịnh Thị Tú Anh, Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng, nếu coi mục tiêu cuối cùng của việc sắp xếp là giảm đầu mối và giảm nhân sự, rất dễ dẫn đến cách làm cơ học là trường giảm thì chức danh quản lý giảm, từ đó phát sinh một lượng cán bộ phải bố trí lại mà chưa có phương án phù hợp. Ngược lại, nếu coi đây là một cuộc tái cơ cấu nguồn nhân lực giáo dục, việc sắp xếp trường học có thể trở thành cơ hội để phân bổ lại đội ngũ theo nhu cầu thực tế.

Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh cho rằng việc rà soát, phân loại và xây dựng phương án bố trí nhân sự cần được thực hiện trước khi sáp nhập, thay vì đợi đến khi trường đã hợp nhất mới bắt đầu tìm cách giải quyết số người dôi dư.

Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh cùng một địa phương có thể tồn tại nghịch lý đó là một số trường thừa cán bộ quản lý nhưng lại thiếu giáo viên ở những môn học nhất định; nơi này có nhân lực phù hợp nhưng nơi khác lại đang cần người. Do đó, thay vì chỉ tính toán số lượng cán bộ ở từng trường, cơ quan quản lý cần có một bức tranh tổng thể về nhu cầu nhân lực của toàn địa bàn.

Đại biểu Quốc hội Trịnh Thị Tú Anh.

Ai đang thừa? Thừa ở vị trí nào? Ai có thể điều chuyển? Trường nào đang thiếu? Người được điều chuyển có đáp ứng chuyên môn hay cần đào tạo lại? Đây phải là những câu hỏi được trả lời trước khi phương án sáp nhập được hoàn tất. Giáo viên, nhân viên cần được thông tin rõ về phương án sắp xếp, vị trí việc làm, nơi công tác mới và các chế độ, chính sách liên quan.

Đặc biệt, không nên để người lao động tự xoay xở sau khi tổ chức bộ máy đã thay đổi. Với giáo viên, phương án ưu tiên nên là điều chuyển tới những cơ sở giáo dục còn thiếu giáo viên, bảo đảm phù hợp với môn học, cấp học và chuyên môn được đào tạo. Trường hợp phải thay đổi vị trí công tác thì cần có cơ chế đào tạo, bồi dưỡng để người lao động đáp ứng yêu cầu mới. Chỉ khi không thể bố trí được công việc phù hợp mới tính đến các phương án giải quyết dôi dư theo quy định, đồng thời phải bảo đảm đầy đủ chế độ, chính sách.

(Còn tiếp)

Tuấn Khang