Cần chính sách phù hợp để ổn định đội ngũ nhà giáo sau sắp xếp trường học

Thực hiện chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ về hoàn thành sắp xếp hệ thống trường học trước ngày 30/8/2026, các địa phương đang khẩn trương xây dựng và triển khai phương án phù hợp, đúng tiến độ.

GS.TSKH.BS Dương Quý Sỹ - Ủy viên Hội đồng Quốc gia Giáo dục và Phát triển nhân lực, Chủ tịch Hội Y học Giấc ngủ Việt Nam, Cán bộ lãnh đạo và quản lý Trường Cao đẳng Y tế Lâm Đồng và Đại học Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội, đã có cuộc trao đổi với phóng viên Báo Đại đoàn kết về những yêu cầu cần ưu tiên để quá trình sắp xếp đạt hiệu quả và tạo sự đồng thuận.

Phóng viên: Thưa Giáo sư, ông đánh giá thế nào về ý nghĩa của chủ trương sắp xếp cơ sở giáo dục trong bối cảnh ngành giáo dục đang thực hiện đổi mới toàn diện?

GS.TSKH. Dương Quý Sỹ: Đây là một chủ trương đúng đắn, cần thiết và có ý nghĩa quan trọng trong tiến trình đổi mới căn bản, toàn diện về mô hình quản trị của hệ thống giáo dục quốc gia. Đây cũng là chủ trương chiến lược của Chính phủ, phù hợp với tiến trình đổi mới mô hình quản trị quốc gia theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả, đồng bộ với mô hình chính quyền địa phương hai cấp đang triển khai và bước đầu đã đạt được một số kết quả rất khả quan.

Tuy nhiên, chủ trương này cũng là một chủ trương lớn và rất phức tạp vì liên quan đến rất nhiều chủ thể, quan trọng nhất là các trẻ mầm non, học sinh phổ thông, phụ huynh học sinh, lực lượng nhà giáo chuyên môn và cán bộ quản lý giáo dục vẫn đang thực hiện tốt nhiệm vụ của mình.

Do vậy, toàn ngành giáo dục và cả hệ thống chính quyền địa phương các cấp cần nhận thức đầy đủ rằng việc sắp xếp mạng lưới trường học không chỉ là một giải pháp sắp xếp, tổ chức lại bộ máy như việc thực hiện theo mô hình chính quyền hai cấp, mà có những đặc thù riêng, phạm vi ảnh hưởng lớn; và càng không nên được hiểu đơn giản là cộng gộp hoặc giảm số lượng trường học và cán bộ quản lý một cách cơ học.

Chính phủ và toàn bộ hệ thống chính trị cần thực hiện việc tuyên truyền mục đích ý nghĩa của việc sắp xếp, thống nhất phương thức triển khai theo cấu trúc dân số học đường và khu vực dân cư, đồng bộ với chính quyền hai cấp hiện có. Bên cạnh đó, gia đình và nhà trường cần phải hiểu rõ bản chất sâu xa của chủ trương sắp xếp này là nhằm tái cấu trúc hệ thống giáo dục phù hợp với quy mô dân số, phân bố dân cư, điều kiện địa lý, nhu cầu học tập và không gian phát triển mới của từng địa phương; đồng bộ với việc vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, tự chủ và trách nhiệm giải trình của hệ thống giáo dục với người học, gia đình và xã hội.

Thế nên, chủ trương sắp xếp lại hệ thống trường học của Chính phủ là một yêu cầu tất yếu khi đã thực hiện mô hình chính quyền hai cấp trong thời gian qua; vì không thể duy trì nguyên trạng một mô hình quản lý giáo dục cũ trong một cấu trúc quản trị quốc gia đã thay đổi, thậm chí có thể là phải sắp xếp lại các ngành khác như là y tế theo phương thức tương tự trong giai đoạn tiếp theo.

Vì vậy, việc sắp xếp trường học lần này phải được coi là cơ hội để chuyển từ tư duy “quản lý từng trường học” sang “quản trị hệ sinh thái giáo dục quốc gia”; từ điều hành chủ yếu bằng thủ tục hành chính sang quản trị bằng chiến lược, tiêu chuẩn chất lượng và dữ liệu số.

GS.TSKH.Dương Quý Sỹ được gặp mặt và trao đổi cùng Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, nhân dịp Hội nghị toàn quốc quán triệt, triển khai các Nghị quyết Trung ương tại Hà Nội, ngày 16/9/2025. Ảnh: NVCC

Việc sắp xếp trường học có thể dẫn đến tình trạng một bộ phận cán bộ quản lý, nhân viên trường học phải điều chuyển hoặc dôi dư. Theo Giáo sư, cần có cơ chế, chính sách gì để bảo đảm quyền lợi cho lực lượng này, tránh phát sinh tâm tư trong quá trình triển khai?

- Đây là vấn đề rất quan trọng, phức tạp và nhạy cảm vì liên quan trực tiếp đến đội ngũ cán bộ lãnh đạo và quản lý giáo dục sau quá trình sắp xếp và các chủ thể liên quan. Do vậy, nếu việc thực hiện chủ trương chỉ tập trung vào cơ cấu tổ chức mà không giải quyết thấu đáo chính sách đối với cán bộ lãnh đạo, quản lý giáo dục, giáo viên và nhân viên trong toàn ngành thì rất dễ phát sinh tâm tư của đội ngũ nhà giáo, sự đoàn kết thống nhất và đồng bộ của mô hình quản trị mới, làm gián đoạn hay thậm chí là suy giảm chất lượng trong hoạt động của nhà trường.

Trước hết, cần thực hiện nguyên tắc công khai, minh bạch, khách quan và có lộ trình cụ thể theo hai bước dù thời gian rất cấp bách. Bước thứ nhất là phải khảo sát đánh giá thực tế và đề xuất các phương án của việc sắp xếp trường học của chính quyền địa phương; bước thứ hai là phản biện đánh giá và chọn phương án hợp lý nhất.

Việc xác định người tiếp tục giữ chức vụ lãnh đạo, quản lý nhà trường, người được bố trí nhiệm vụ mới hoặc người thuộc diện dư dôi phải dựa trên vị trí việc làm, tiêu chuẩn năng lực, kết quả công tác, uy tín nghề nghiệp và nhu cầu thực tế của cơ sở giáo dục; không nên chỉ căn cứ vào thâm niên công tác, đơn vị công tác hoặc vai trò quản lý hành chính.

Bên cạnh dó, ngành giáo dục và nội vụ cần phải có hướng dẫn đề xuất một số mô hình gợi ý, vị trí việc làm mới sau sắp xếp, chế độ chính sách đi kèm.

Cần phân loại đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục theo mô hình quản trị mới để có giải pháp phù hợp, thay vì áp dụng một chính sách chung cho tất cả. Những cán bộ quản lý có năng lực chuyên môn tốt có thể được bố trí phù hợp theo nguyện vọng. Một số cán bộ quản lý giáo dục nồng cốt cần được chọn lựa để tiếp tục được đào tạo nâng cao về năng lực quản trị trường học công, chuyển đổi số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, năng lực hội nhập quốc tế trong giáo dục, hoặc luân chuyển vị trí công việc đặc thù.

Đặc biệt là phải có sự bảo đảm của các cơ quan chủ quản về chế độ chính sách sau sắp xếp trường học; do vậy phải tăng cường đối thoại trực tiếp với đội ngũ cán bộ lãnh đạo và quản lý giáo dục, nhà giáo với lãnh đạo ngành giáo dục và từ chính quyền địa phương.

Khi thực thi chủ trương sắp xếp trường học với chính sách minh bạch, công bằng và nhân văn, đội ngũ nhà giáo sẽ chia sẻ và đồng hành với chủ trương chung và toàn tâm toàn ý tiếp tục đóng góp cho nền giáo dục nước nhà.

GS.TSKH.Dương Quý Sỹ. Ảnh: NVCC

Việc hình thành các trường quy mô lớn, nhiều phân hiệu hoặc nhiều cấp học sẽ tạo ra những yêu cầu mới về quản trị. Vậy đội ngũ hiệu trưởng, cán bộ quản lý cần đáp ứng những yêu cầu gì, nhất là trong ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số, thưa Giáo sư?

- Quản trị nhà trường trong giai đoạn tới cần được tiếp cận như quản trị nền hành chính công hiện đại, lấy người học là trung tâm, chất lượng phục vụ người học là thước đo hiệu quả; đào tạo ra những công dân ưu tú, nguồn nhân lực chất lượng cao tương lai cho đất nước là mục tiêu cao nhất của việc sắp xếp và tinh gọn hệ thống trường học.

Trong mô hình mới sau sắp xếp, hiệu trưởng không còn đơn thuần là người điều hành hoạt động chuyên môn của một trường học theo nghĩa truyền thống, mà phải trở thành nhà lãnh đạo và quản trị một tổ chức giáo dục hiện đại, chịu trách nhiệm trước Nhà nước, xã hội và người học về chất lượng giáo dục, hiệu quả sử dụng nguồn lực công và sự phát triển bền vững của nhà trường và phải có những thuộc tính năng lực tối thiểu sau đây:

Trước hết, đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý giáo dục cần chuyển mạnh từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy quản trị chiến lược và quản trị phục vụ. Hiệu trưởng phải có năng lực xây dựng tầm nhìn phát triển dài hạn, hoạch định chiến lược dựa trên dữ liệu và bằng chứng khoa học số hóa.

Thứ hai, hiệu trưởng cần có năng lực quản trị tổng thể về nguồn nhân lực, tài chính công, tài sản công và chất lượng giáo dục. Khi quy mô trường học lớn hơn, phạm vi quản lý mở rộng hơn, yêu cầu đặt ra không chỉ là sử dụng hiệu quả ngân sách mà còn phải bảo đảm phân bổ hợp lý đội ngũ giáo viên, cơ sở vật chất và các nguồn lực giáo dục giữa các phân hiệu, các cấp học và các nhóm học sinh.

Thứ ba, năng lực số và quản trị bằng dữ liệu phải trở thành năng lực cốt lõi của người đứng đầu cơ sở giáo dục. Hồ sơ điện tử không chỉ thay thế giấy tờ mà phải trở thành công cụ dự báo, giúp phát hiện sớm nguy cơ học sinh bỏ học, suy giảm kết quả học tập, các vấn đề về sức khỏe tâm thần, phát triển thể chất và năng lực, tình trạng thiếu giáo viên hay sự mất cân đối trong phân bổ nguồn lực.

Thứ tư, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo (AI) cần được xem là động lực nâng cao năng lực quản trị và chất lượng giáo dục. Người hiệu trưởng phải biết khai thác AI trong phân tích dữ liệu, dự báo nhu cầu nhân lực, xây dựng học liệu số, hỗ trợ cá thể hóa học tập, giảm tải công việc hành chính cho giáo viên và nâng cao chất lượng phục vụ người học. Tuy nhiên, việc ứng dụng AI phải được đặt trên nền tảng đạo đức, bảo vệ dữ liệu cá nhân người học, bảo đảm quyền riêng tư, tính minh bạch và công bằng, đồng thời không để khoảng cách số trở thành rào cản đối với học sinh ở vùng khó khăn và các nhóm yếu thế.

Thứ năm, trong một hệ thống trường học quy mô lớn, hiệu trưởng phải là người kiến tạo văn hóa tổ chức và dẫn dắt sự thay đổi; đặc biệt phải chú trọng văn hóa đọc, văn hóa ứng xử, văn hóa đổi mới sáng tạo và hội nhập toàn cầu. Một nhà trường hiện đại sau sát nhập hay sắp xếp lại cần có bản sắc chung, nhưng đồng thời vẫn tôn trọng sự đa dạng và đặc thù của từng phân hiệu, từng cấp học và từng địa phương.

Một giờ học của cô và trò Trường Tiểu học Phương Mai (Hà Nội). Ảnh: Quang Vinh

Sau khi hoàn thành việc sắp xếp, theo Giáo sư cần có cơ chế hậu kiểm như thế nào để đánh giá chủ trương này có thực sự nâng cao chất lượng giáo dục, thay vì chỉ đạt mục tiêu giảm đầu mối?

- Hậu kiểm là khâu đặc biệt quan trọng trong quản trị giáo dục hiện đại. Do vậy, việc dựa trên các báo cáo cơ học về số trường đã giảm, số đầu mối đã sáp nhập hoặc số biên chế quản lý giáo dục đã tinh gọn và sắp xếp lại vị trí việc làm thì chưa thể khẳng định chủ trương sắp xếp trường học theo tinh thần của các Nghị quyết trung ương dưới sự chỉ đạo của Chính phủ là thành công. Kết quả phải được đánh giá bằng sự thay đổi thực chất đối với năng lực người học là học sinh, nhà giáo các cấp, chất lượng nhà trường, hiệu quả sử dụng nguồn lực công trong giáo dục và tác động tích cực của mô hình quản trị giáo dục với xã hội.

Dựa trên thực tiễn điều kiện phát triển kinh tế - xã hội của nước ta hiện nay, các định hướng đổi mới và phát triển giáo dục và đào tạo theo tinh thần Nghị quyết 71-NQ/TW, ngành giáo dục cùng với chính quyền địa phương cần xây dựng và ban hành một bộ chỉ số thống nhất để đánh giá định kỳ một cách khách quan nhất hiệu quả của chủ trương theo hướng tinh gọn nhằm nâng cao chất lượng giáo dục, trong đó nên có ít nhất năm nhóm tiêu chí: Quyền tiếp cận giáo dục; chất lượng giáo dục; đội ngũ nhà giáo; hiệu quả quản trị, tài chính và chuyển đổi số; sự hài lòng và niềm tin xã hội.

Bên cạnh đó, chính quyền địa phương các cấp, các tổ chức chính trị xã hội cần quán triệt và lan tỏa trong toàn xã hội một mục tiêu xuyên suốt của chủ trương sắp xếp trường học theo chỉ đạo của Chính phủ lần này là: “giảm đầu mối chỉ là nguyên tắc thực hiện; nâng cao chất lượng giáo dục, bảo đảm công bằng trong tiếp cận và phát triển con người thông qua giáo dục mới là mục tiêu của chủ trương sắp xếp”.

Trân trọng cảm ơn Giáo sư!

Sắp xếp trường học không phải là đích đến, mà là phương tiện để nâng cao chất lượng giáo dục quốc gia. Thành công của quá trình này sẽ được đo bằng khả năng xây dựng những nhà trường hoạt động hiệu quả, minh bạch, số hóa và lấy người học làm trung tâm; trường học là nơi mỗi học sinh đều được phát triển toàn diện về tri thức, kỹ năng, phẩm chất, năng lực số và tinh thần đổi mới sáng tạo. Đó cũng chính là nền tảng quan trọng để đào tạo nên những thế hệ công dân ưu tú, có năng lực hội nhập quốc tế và góp phần xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước đến năm 2030 và tầm nhìn 2045.

Chủ trương sắp xếp lại mạng lưới trường học mang trong mình một sứ mệnh lịch sử rất quan trọng, là bước khởi đầu cho một quá trình đổi mới sâu sắc hơn trong giáo dục mầm non và phổ thông; tạo tiền đề xây dựng nền giáo dục Việt Nam hiện đại, khai phóng và nhân văn, số hóa, tự chủ, có trách nhiệm giải trình và không để bất kỳ người học nào bị bỏ lại phía sau.

GS.TSKH.BS Dương Quý Sỹ - Ủy viên Hội đồng Quốc gia Giáo dục và Phát triển nhân lực, Chủ tịch Hội Y học Giấc ngủ Việt Nam

Nguyễn Hoài (thực hiện)