Tái cấu trúc mạng lưới trường học - Khởi đầu mô hình quản trị mới Bài 2: Từ người quản lý đến nhà quản trị giáo dục

Giờ học tin học của học sinh Trường Tiểu học Đông Hội (xã Đông Anh). Ảnh: Nhà trường cung cấp

Tiêu chí mới cho một vai trò mới

Sau sáp nhập, nhiều trường học sẽ vận hành theo mô hình đa cơ sở hoặc liên cấp với quy mô học sinh và đội ngũ giáo viên lớn hơn, phạm vi quản lý cũng rộng hơn trước. Điều đó đồng nghĩa với yêu cầu đối với đội ngũ cán bộ quản lý, đặc biệt là hiệu trưởng, cũng thay đổi.

Để lựa chọn được đội ngũ cán bộ phù hợp với mô hình mới, UBND thành phố Hà Nội đã ban hành hướng dẫn bố trí nhân sự khi sắp xếp các đơn vị sự nghiệp công lập thuộc lĩnh vực giáo dục. Một trong những nội dung nhận được nhiều sự quan tâm là tiêu chí lựa chọn hiệu trưởng các trường sau sáp nhập. Theo phương án của thành phố, mỗi trường sau sắp xếp chỉ có một hiệu trưởng; tại mỗi cơ sở, bao gồm cả trụ sở chính, bố trí một phó hiệu trưởng phụ trách. Đối với các trường mầm non, tiểu học và trung học cơ sở, UBND cấp xã xây dựng phương án nhân sự.

Trong đó, các tiêu chuẩn về trình độ chuyên môn, thời gian công tác được lưu ý, như: Thời gian công tác còn lại từ 36 tháng trở lên tính từ thời điểm tháng 7-2026, trừ trường hợp đặc biệt; có triển vọng, đã được quy hoạch chức vụ cao hơn, có khả năng và chiều hướng phát triển; được đánh giá hoàn thành tốt nhiệm vụ trở lên trong 3 năm gần nhất. Thành phố đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu về năng lực quản trị, khả năng dẫn dắt tập thể, uy tín, triển vọng phát triển và bản lĩnh của người đứng đầu; ưu tiên lựa chọn từ đội ngũ hiệu trưởng đương nhiệm, chỉ khi không đáp ứng yêu cầu mới xem xét đến đội ngũ phó hiệu trưởng hoặc điều động từ các đơn vị khác.

Có thể thấy, những tiêu chí này không chỉ nhằm lựa chọn người phù hợp để điều hành một nhà trường, mà còn hướng tới xây dựng đội ngũ có khả năng dẫn dắt các cơ sở giáo dục trong một mô hình tổ chức mới, hoàn toàn khác trước. Nếu trước đây, kinh nghiệm quản lý hay thâm niên công tác được xem là những yếu tố quan trọng, thì nay, năng lực hoạch định chiến lược, tổ chức bộ máy và thích ứng với đổi mới được đặt lên hàng đầu.

Là một trong những địa phương hoàn thành việc sắp xếp các cơ sở giáo dục công lập sớm hơn tiến độ thành phố giao, xã Đông Anh trở thành một trong những nơi đầu tiên hình hành mô hình trường học mới. Từ 35 trường công lập với 738 lớp học, 26.206 học sinh, địa phương tổ chức lại còn 18 cơ sở giáo dục, hình thành nhiều trường đa cơ sở và trường liên cấp, đồng thời vẫn giữ ổn định địa điểm học tập của học sinh.

Tương tự, phường Ba Đình cũng vừa hoàn thành sắp xếp 13 trường mầm non, tiểu học và trung học cơ sở thành 4 trường, gồm: 1 trường mầm non, 2 trường tiểu học, 1 trường trung học cơ sở, nhằm tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu quả quản trị và sử dụng hiệu quả cơ sở vật chất. Việc sắp xếp cũng bảo đảm đội ngũ cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên được bố trí phù hợp với vị trí việc làm; không làm gián đoạn hoạt động học tập của hơn 9.100 học sinh. Công tác quản lý cơ sở vật chất, tài sản công và chuyển đổi số cũng được thực hiện thống nhất, tạo nền tảng xây dựng mô hình quản trị trường học hiện đại, minh bạch và hiệu quả.

Trong khi đó, xã Phúc Thịnh cũng đã thành lập 8 đơn vị sự nghiệp giáo dục công lập mới trên cơ sở sáp nhập, tổ chức lại 19 trường học hiện có. Cùng với việc thành lập các trường mới, UBND xã Phúc Thịnh kiện toàn đội ngũ lãnh đạo quản lý. 8 hiệu trưởng được bổ nhiệm phụ trách các đơn vị mới, 19 phó hiệu trưởng được bố trí phụ trách các điểm trường, bảo đảm công tác quản lý, điều hành không bị gián đoạn trong quá trình chuyển đổi mô hình tổ chức.

Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy xã Phúc Thịnh Đặng Minh Thắng đánh giá, với tinh thần công khai, dân chủ minh bạch được đặt lên hàng đầu, quá trình triển khai việc sắp xếp đơn vị sự nghiệp giáo dục công lập diễn ra bài bản, khoa học, đúng quy trình, đạt hiệu quả cao. Mọi phương án đều được đưa ra bàn bạc một cách công khai và đạt được sự đồng thuận cao; đồng thời yêu cầu các trường nhanh chóng hoàn thiện mọi công tác sau sắp xếp để trường đi vào hoạt động ngay, không để ảnh hưởng đến việc dạy và học.

Từ lựa chọn nhân sự đến đổi mới quản trị

Nếu việc lựa chọn đúng người là điều kiện cần, thì đổi mới cách quản trị mới là điều kiện đủ để các trường sau sáp nhập vận hành hiệu quả. Đây cũng là lý do khiến vai trò của hiệu trưởng đang có sự chuyển dịch rõ nét, từ người quản lý sang nhà quản trị giáo dục.

Có thể thấy, trong một thời gian dài trước đây, hiệu trưởng thường gắn với vai trò quản lý, điều hành một cơ sở giáo dục độc lập, trực tiếp giải quyết phần lớn công việc hành chính hằng ngày. Tuy nhiên, khi quy mô trường học lớn hơn, số lượng cán bộ, giáo viên tăng lên, nhiều điểm trường cùng hoạt động trong một hệ thống, phương thức quản lý này sẽ không còn phù hợp. Theo PGS.TS Nguyễn Xuân Thành, Hiệu trưởng Trường Bồi dưỡng cán bộ giáo dục Hà Nội, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục trung học (Bộ Giáo dục và Đào tạo), việc sắp xếp, tổ chức lại các cơ sở giáo dục không chỉ làm thay đổi quy mô nhà trường, mà còn đặt ra những yêu cầu mới đối với năng lực quản trị của người hiệu trưởng. Trong bối cảnh đó, hiệu trưởng cần chuyển từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy quản trị nhà trường một cách khoa học để huy động và sử dụng hiệu quả nguồn lực. “Thách thức lớn nhất của hiệu trưởng là địa bàn quản lý rộng hơn, nhiều điểm trường, nhiều học sinh, nhiều giáo viên hơn nhưng lại phân tán, không tập trung. Việc quản trị nhà trường vì vậy sẽ phức tạp hơn, đòi hỏi phải bảo đảm tính khoa học mới có thể sử dụng hiệu quả đội ngũ, cơ sở vật chất, thiết bị dạy học và các điều kiện bảo đảm chất lượng giáo dục”, PGS.TS Nguyễn Xuân Thành nói.

Cũng theo PGS.TS Nguyễn Xuân Thành, năng lực quản trị của người đứng đầu phải được thể hiện ngay từ việc xây dựng kế hoạch giáo dục của nhà trường. Trên cơ sở khai thác hiệu quả đội ngũ giáo viên, cơ sở vật chất và thiết bị dạy học, hiệu trưởng phân công nhiệm vụ cụ thể cho từng tổ chuyên môn và từng giáo viên. Mỗi giáo viên cũng cần xây dựng kế hoạch giáo dục cá nhân theo năm học để thực hiện tốt nhiệm vụ được giao. “Đó mới là quản trị nhà trường thực chất, giao quyền chủ động, sáng tạo đến từng giáo viên, chứ không phải hành chính hóa công tác quản trị nhà trường”, PGS.TS Nguyễn Xuân Thành nhấn mạnh.

Đồng quan điểm với PGS.TS Nguyễn Xuân Thành, từ kinh nghiệm nhiều năm làm công tác quản lý giáo dục, bà Phạm Thị Lệ Hằng, nguyên Trưởng phòng Giáo dục và Đào tạo quận Hà Đông (cũ) nhấn mạnh: “Người hiệu trưởng hôm nay cần có tư duy dự báo, chủ động chuẩn bị cho những yêu cầu mới của giáo dục, từ đổi mới chương trình, phương pháp dạy học đến kiểm tra, đánh giá và quản trị nhà trường trong môi trường số”. Theo bà Phạm Thị Lệ Hằng, khó khăn lớn nhất của mô hình trường học sau sáp nhập chưa hẳn nằm ở công nghệ hay khoảng cách địa lý, mà là câu chuyện con người. Khi giáo viên từ nhiều đơn vị cùng làm việc trong một ngôi trường mới, mỗi người đều mang theo những nét văn hóa, kinh nghiệm và cách làm riêng. Để xây dựng được một tập thể thống nhất sẽ cần thời gian và vai trò của người hiệu trưởng lúc này đặc biệt quan trọng.

Hiệu trưởng không chỉ là người điều hành công việc, mà còn cần biết lắng nghe, thấu hiểu tâm tư của giáo viên, phụ huynh và học sinh; tạo được sự đồng thuận trong tập thể, khơi dậy tinh thần học hỏi, chia sẻ kinh nghiệm và cùng hướng tới mục tiêu chung. Khi làm được điều đó, sự khác biệt giữa các tập thể trước đây sẽ không còn là rào cản, mà sẽ trở thành lợi thế để các nhà trường bổ sung thế mạnh cho nhau và cùng phát triển. Nhìn ở góc độ rộng hơn, những tiêu chí mới mà thành phố Hà Nội ban hành không chỉ phục vụ việc bố trí nhân sự sau sáp nhập, mà còn phản ánh sự thay đổi trong triết lý, tư duy quản trị trường học. Người được lựa chọn không chỉ cần đáp ứng các tiêu chuẩn về chuyên môn, kinh nghiệm hay thời gian công tác, mà còn phải chứng minh năng lực dẫn dắt một tổ chức giáo dục đang chuyển đổi.

Việc lựa chọn được những hiệu trưởng đáp ứng yêu cầu của mô hình mới có ý nghĩa quan trọng, nhưng đó mới chỉ là bước khởi đầu của quá trình tái cấu trúc các cơ sở giáo dục công lập. Thực tiễn sẽ còn đặt ra nhiều bài toán khó hơn khi các nhà trường chính thức vận hành. Làm thế nào để nhiều điểm trường hoạt động như một thể thống nhất? Làm thế nào để đội ngũ giáo viên đến từ những môi trường khác nhau cùng xây dựng một văn hóa chung? Phân quyền đến đâu để vừa phát huy tính chủ động của từng cơ sở, vừa bảo đảm sự thống nhất trong quản lý? Và quan trọng hơn, mô hình trường học mới sẽ tạo ra những chuyển biến gì đối với chất lượng giáo dục?

Những câu hỏi đó sẽ là thước đo năng lực của người hiệu trưởng, đồng thời cũng là phép thử đối với hiệu quả của chủ trương sắp xếp trường học mà thành phố Hà Nội đang triển khai. Điều người dân, phụ huynh và xã hội kỳ vọng là những thay đổi đó được phản ánh bằng chất lượng giáo dục tốt hơn, môi trường học tập hiện đại hơn và cơ hội phát triển công bằng cho mỗi học sinh.

(Còn nữa)

Ngọc Minh - Mai Khôi