Sàn carbon sau một tháng vận hành: Chờ 'hàng hóa' và người mua

Sàn giao dịch carbon Việt Nam chính thức vận hành thí điểm từ cuối tháng 6.2026, đánh dấu bước khởi đầu trong việc hình thành thị trường carbon trong nước. Trong phiên giao dịch đầu tiên, 1.210 hạn ngạch phát thải khí nhà kính đã được chuyển nhượng, với mức giá khoảng 5 USD/tấn CO₂e.

Tuy nhiên, sau hơn một tháng vận hành, thị trường chưa ghi nhận thêm giao dịch. Theo các chuyên gia, đây là diễn biến phù hợp trong giai đoạn thí điểm, khi các bên tham gia đang từng bước hoàn thiện quy trình, đánh giá nhu cầu và xây dựng chiến lược giảm phát thải.

Khi sàn giao dịch carbon trong nước vận hành, bài toán minh bạch trở thành yếu tố sống còn. Ảnh: Bộ NN&MT

Hàng hóa trên sàn còn hạn chế

Một trong những nguyên nhân khiến giao dịch chưa sôi động là nguồn cung hàng hóa trên sàn còn hạn chế. Hiện sản phẩm chính được phép giao dịch là hạn ngạch phát thải khí nhà kính giai đoạn 2025-2026.

Theo các chuyên gia, hạn ngạch phát thải là loại tài sản đặc thù, thể hiện lượng khí nhà kính tối đa mà doanh nghiệp được phép phát thải trong một giai đoạn nhất định. Doanh nghiệp phát thải vượt mức được phân bổ phải mua thêm hạn ngạch từ những đơn vị còn dư.

Hiện mới có khoảng 110 cơ sở phát thải lớn thuộc các lĩnh vực nhiệt điện, sản xuất sắt thép, xi măng được phân bổ hạn ngạch để tham gia thị trường. Số lượng thành viên còn hạn chế khiến nhu cầu mua - bán chưa đủ lớn để tạo thanh khoản.

Bên cạnh đó, tín chỉ carbon - một loại hàng hóa quan trọng khác của thị trường - vẫn chưa thể đưa vào giao dịch do chưa hoàn thiện các điều kiện về nguồn cung, phương pháp luận và thủ tục công nhận.

Các chuyên gia cho rằng, khi nguồn cung tín chỉ trong nước và quốc tế được bổ sung, cùng với việc mở rộng nhóm doanh nghiệp tham gia, thị trường sẽ có thêm động lực phát triển.

Doanh nghiệp còn thận trọng

Không chỉ hạn chế về nguồn cung, nhiều doanh nghiệp cũng chưa sẵn sàng tham gia giao dịch do đây là lĩnh vực hoàn toàn mới.

Theo các chuyên gia, nhiều đơn vị vẫn đang trong quá trình kiểm kê lượng phát thải thực tế, xác định nhu cầu hạn ngạch, tính toán chi phí giảm phát thải trước khi quyết định mua hoặc bán.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp còn gặp khó khăn trong một số vấn đề như hạch toán, thuế, ghi nhận doanh thu, chi phí từ hoạt động giao dịch hạn ngạch carbon.

Trong giai đoạn đầu, nhiều doanh nghiệp lựa chọn theo dõi, làm quen với quy trình vận hành thay vì giao dịch ngay. Đây cũng là tâm lý phổ biến tại nhiều thị trường carbon trên thế giới khi mới đi vào hoạt động.

Thực tế, tại Trung Quốc, thị trường giao dịch phát thải quốc gia cũng trải qua giai đoạn đầu với lượng giao dịch thấp trước khi hoạt động mua bán tăng lên khi doanh nghiệp hoàn tất kiểm kê phát thải và bước vào kỳ tuân thủ.

Tại Hàn Quốc, thị trường carbon từng gặp khó khăn về thanh khoản trong những năm đầu vận hành do thiếu nguồn cung và phải bổ sung cơ chế tạo lập thị trường.

Hoàn thiện nền tảng để tăng thanh khoản

Theo lộ trình, giai đoạn 2026-2028 là thời gian Việt Nam vận hành thí điểm thị trường carbon nhằm hoàn thiện cơ chế quản lý, hạ tầng kỹ thuật, phương thức giao dịch và mở rộng đối tượng tham gia. Thị trường dự kiến vận hành chính thức từ năm 2029.

Các chuyên gia cho rằng, để sàn carbon hoạt động hiệu quả, yếu tố quan trọng hàng đầu là hoàn thiện hệ thống MRV (đo đạc, báo cáo, thẩm định phát thải). Đây là nền tảng để xác định chính xác lượng phát thải, hạn ngạch và tín chỉ carbon, bảo đảm tính minh bạch của thị trường.

Bên cạnh đó, cần nghiên cứu mở rộng sự tham gia của các tổ chức tài chính, đơn vị tạo lập thị trường nhằm tăng tính thanh khoản, hình thành tín hiệu giá carbon rõ ràng hơn.

Về phía doanh nghiệp, các chuyên gia khuyến nghị cần chủ động xây dựng “bảng cân đối carbon”, kiểm soát nguồn phát thải, đặc biệt trong lĩnh vực năng lượng, trước khi tham gia sâu hơn vào thị trường carbon.

Khi hệ thống dữ liệu phát thải được chuẩn hóa, nguồn cung hàng hóa được mở rộng và doanh nghiệp thích ứng với cơ chế mới, sàn giao dịch carbon được kỳ vọng sẽ trở thành công cụ quan trọng thúc đẩy giảm phát thải, chuyển dịch sang mô hình tăng trưởng xanh và thực hiện các cam kết khí hậu của Việt Nam.

TUẤN ĐÔNG