Sách Việt và hành trình ra thế giới

Bài 1: Dư địa lớn cho những bước đi dài

Từ những con chữ mang theo mùi đất, vị nước của xứ sở đến những tác phẩm đương đại giàu nhịp sống hôm nay, sách Việt đang bền bỉ tìm đường đến với bạn đọc ngoài biên giới. Những nỗ lực bước đầu đang hé lộ nhiều tiềm năng, dù còn không ít thử thách.

Chủ động đưa sách Việt lên kệ sách toàn cầu

Vài năm trở lại đây, từ thế bị động tiếp nhận tri thức bên ngoài, các nhà xuất bản trong nước bắt đầu chủ động “đi ra”, tìm kiếm cơ hội đưa sách Việt đến với độc giả quốc tế.

Hành trình ấy không còn là nỗ lực đơn lẻ của một vài cá nhân hay đơn vị tiên phong, mà có sự nhập cuộc của cả tác giả, nhà xuất bản và doanh nghiệp phát hành. Những chuyến đi đến các hội chợ sách quốc tế, đàm phán bán bản quyền, dự án dịch thuật… đang dần trở thành một phần quen thuộc trong chiến lược phát triển của nhiều đơn vị.

Đã có những nỗ lực xuất khẩu sách Việt Nam ra thế giới. Ảnh Chibooks

Đại diện NXB Kim Đồng cho biết thường xuyên cử đoàn tham gia các hội chợ sách quốc tế thường niên như Hội chợ sách Frankfurt (Đức), Bologna (Italy), Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Thái Lan... để giao dịch bản quyền. Trong xu thế hội nhập, nhà xuất bản đã đẩy mạnh tổ chức các ấn phẩm sách tiếng Anh, sách song ngữ, bước đầu nhận được những tín hiệu tích cực từ độc giả. Từ năm 2022, NXB Kim Đồng đầu tư tổ chức gian hàng tại Hội chợ sách Frankfurt, chuyển từ tâm thế chỉ khai thác mua bản quyền xuất bản sang chủ động giới thiệu và bán bản quyền các tác phẩm Việt Nam ra thế giới.

Kết quả là đã có hàng chục đầu sách của NXB Kim Đồng được các đơn vị xuất bản của các quốc gia và vùng lãnh thổ mua bản quyền khai thác. Bên cạnh các đầu sách đề cập đến vấn đề có tính toàn cầu như môi trường sinh thái, trẻ em ở thời đại công nghệ, thì nhiều đầu sách về đề tài lịch sử, văn hóa Việt Nam cũng được các quốc gia quan tâm, khai thác. Có thể kể tới: Lược sử nước Việt bằng tranh (phát hành tại Trung Quốc, Hàn Quốc), Đúng là Tết (phát hành tại Đức, Anh, Pháp, Thụy Điển), Tranh truyện dân gian Việt Nam (Mỹ, Hàn Quốc, Đài Loan (Trung Quốc); artbook Hành trình đầu tiên mang đậm hơi thở miền Tây Nam bộ (bán bản quyền tại Singapore, Mỹ và Nhật Bản); Chang hoang dã - Gấu phát hành tại Anh, Mỹ, Hàn Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ…

Nhiều đơn vị xuất bản cũng kiên trì theo đuổi con đường này. NXB Trẻ có các tác phẩm của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh như Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ hay Mắt biếc… được dịch ra nhiều ngôn ngữ, từng bước tạo dựng chỗ đứng trên thị trường quốc tế. Đáng chú ý, Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh đã được xuất bản tại Mỹ và nhận phản hồi tích cực từ độc giả đa quốc gia.

Nỗ lực đưa sách Việt “xuất ngoại” cũng ghi nhận những bước đi táo bạo của các đơn vị làm sách tư nhân. Như Chibooks với hoạt động giới thiệu tác phẩm văn hóa Việt có giá trị vào thị trường Trung Quốc trong nhiều năm qua. Hay những bước đi thử nghiệm của Alpha Books đưa hơn 20.000 cuốn sách sang Mỹ thông qua thương hiệu Alpha America năm 2020…

Nỗ lực định vị thương hiệu sách Việt

Hành trình đưa sách Việt ra thế giới cho thấy tiềm năng của sách Việt trên thị trường quốc tế rất lớn. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, khi độc giả ngày càng quan tâm đến những câu chuyện mang màu sắc bản địa, thì chính yếu tố văn hóa - lịch sử - đời sống thường nhật trở thành lợi thế cạnh tranh của xuất bản Việt Nam.

Chẳng hạn, những tác phẩm kinh điển như Truyện Kiều của Nguyễn Du hay các tác phẩm đương đại như Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư... khi được chuyển ngữ đã tạo được sự chú ý tại nhiều thị trường. Với câu chuyện đủ chân thực và giàu tính nhân văn, các tác phẩm có thể vượt qua ranh giới ngôn ngữ để chạm đến độc giả toàn cầu.

Đặc biệt, dòng sách thiếu nhi và sách tranh minh họa đang mở ra một cánh cửa rộng. Với ưu thế về hình ảnh, thể loại này có khả năng vượt qua rào cản ngôn ngữ một cách tự nhiên. Sự tham gia của các họa sĩ trẻ Việt Nam trong các dự án quốc tế đã góp phần nâng cao chất lượng mỹ thuật - một yếu tố ngày càng được các nhà xuất bản nước ngoài coi trọng.

Bên cạnh những thành công bước đầu, còn nhiều rào cản để xuất bản Việt chinh phục độc giả toàn cầu. Ảnh: CAND

Tuy nhiên, cán cân bản quyền của ngành xuất bản Việt Nam vẫn đang nghiêng mạnh về phía nhập khẩu, cả về số lượng lẫn giá trị. Theo số liệu thống kê của Cục Xuất bản, In và Phát hành, giai đoạn 2023 - 2024 và 6 tháng đầu năm 2025, tổng số lượng xuất bản phẩm nhập khẩu lên tới hơn 181.000 tên sách, tương đương gần 15 triệu bản, với kim ngạch khoảng 65 triệu USD. Nội dung xuất bản phẩm nhập khẩu đa dạng, phong phú về thể loại thuộc nhiều ngôn ngữ khác nhau, chủ yếu là tiếng Anh, Pháp, Trung, Nhật, Hàn.

Trong khi đó, hoạt động xuất khẩu lại khá khiêm tốn: chỉ hơn 14.800 tên xuất bản phẩm, với khoảng hơn 1 triệu bản, kim ngạch đạt hơn 260.000USD. Xuất bản phẩm xuất khẩu chủ yếu là sách giới thiệu, quảng bá về đất nước, con người Việt Nam. Thị trường xuất khẩu theo đơn hàng nhỏ, lẻ như Lào, Nhật Bản, Mỹ, Australia.

Một trong những rào cản lớn nhất chính là dịch thuật. Dịch giả không chỉ là người chuyển ngữ, mà còn là “đồng tác giả” - người tái tạo lại tinh thần của tác phẩm trong một hệ ngôn ngữ và văn hóa khác. Tuy nhiên, Việt Nam hiện vẫn thiếu một đội ngũ dịch giả chuyên nghiệp đủ mạnh để đáp ứng yêu cầu này. Nhiều tác phẩm có giá trị, giàu bản sắc, nhưng khi chuyển ngữ lại không truyền tải được hết chiều sâu văn hóa, dẫn đến khó tiếp cận độc giả quốc tế.

Một hạn chế khác là việc đưa sách ra nước ngoài chưa có một chương trình quy mô quốc gia tương tự như các quỹ hỗ trợ dịch thuật, quảng bá mà nhiều quốc gia đã triển khai. Điều này khiến các hoạt động xuất khẩu sách thiếu tính liên kết, khó tạo ra sức bật đủ lớn.

Vượt qua sản phẩm thương mại thuần túy, mỗi cuốn sách Việt được chuyển ngữ và đi ra thế giới trở thành một “đại sứ thầm lặng” đưa bản sắc dân tộc chạm đến trái tim độc giả toàn cầu trong kỷ nguyên hội nhập. Để những “đại sứ” ấy thực sự đi xa và bền vững, cần một bệ phóng tầm cỡ quốc gia và tâm thế chủ động hơn bao giờ hết.

Thảo Nguyên