Pù Luông - Khát vọng vươn lên từ 'bản làng số' - Bài 1: Từ tấm thẻ mã QR ở chợ phiên đến phong trào 'Bình dân học vụ số'

THỂ THAO VÀ VĂN HÓA - LONGFORM

Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị về đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số định hướng yêu cầu đổi mới toàn diện công tác quản lý và phát triển kinh tế - xã hội ở mọi cấp, trong đó cấp cơ sở đóng vai trò nền tảng. Việc đưa công nghệ số vào thực tiễn các vùng miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số đòi hỏi những bước đi bám sát thực tế, phù hợp với đặc thù từng địa phương.

Tại xã Pù Luông (tỉnh Thanh Hóa) tiến trình chuyển đổi số đặt ra yêu cầu vừa phải nâng cao hiệu lực điều hành của bộ máy, vừa phải giải quyết các bài toán về hạ tầng, thói quen giao thương và nâng cao sinh kế cho đồng bào. Quá trình này đòi hỏi sự chủ động, linh hoạt từ cấp ủy, chính quyền đến từng khu dân cư.

Để phản ánh chân thực quá trình triển khai đó, nhóm phóng viên báo Thể thao và Văn hóa đã thực hiện chuyến khảo sát và ghi nhận trực tiếp tại cơ sở, mang đến cái nhìn đa chiều về nỗ lực đưa công nghệ số vào đời sống, gắn kết hiệu quả giữa việc phát triển kinh tế du lịch, bảo tồn di sản văn hóa và tối ưu hóa công tác quản trị tại địa phương.

BÀI 1

TỪ TẤM THẺ MÃ QR Ở CHỢ PHIÊNĐẾN PHONG TRÀO "BÌNH DÂN HỌC VỤ SỐ"

6 giờ sáng, khi sương mù vẫn còn giăng mắc trên những đỉnh núi đá vôi trập trùng của đại ngàn, chợ phiên Phố Đoàn (xã Pù Luông) đã tấp nập người mua kẻ bán. Tiếng cười nói rôm rả bằng tiếng Thái, tiếng Mường xen lẫn tiếng Kinh tạo nên một bản hòa ca đặc trưng của phiên chợ vùng cao.

Chợ Phố Đoàn từ lâu đã là nơi giao thương sầm uất bậc nhất của bà con các dân tộc trong vùng, nơi bày bán từ những gùi măng đắng, mẹt rau rừng, buồng chuối hột cho đến các sạp thổ cẩm sặc sỡ hoa văn truyền thống.

Tuy nhiên, điểm khác biệt lớn nhất mà nhóm phóng viên báo Thể thao và Văn hóa ghi nhận được trong phiên chợ này là sự vắng bóng dần của những xấp tiền lẻ nhăn nhúm hay những thở dài vì thiếu tiền trả lại cho khách. Ở nơi lưng chừng trời này, một nhịp sống mới, hiện đại và văn minh hơn đang âm thầm thành hình từ những chiếc mã vuông đen trắng bé cỡ bằng hộp bao diêm.

Những tiểu thương 4.0 và mô hình thanh toán không dùng tiền mặt

Theo chân bà Bùi Thị Hoa - Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã, Trưởng Ban Chỉ đạo phát triển Du lịch xã Pù Luông - chúng tôi len qua dòng người đông đúc để tận mắt chứng kiến sự vận hành mượt mà của mô hình "Chợ 4.0". Điểm thu hút sự chú ý đối với phóng viên Thể thao và Văn hóa không nằm ở những mặt hàng đắt tiền, mà nằm ở những tấm thẻ in mã QR nhỏ gọn, đặt ngay ngắn trên các sạp hàng hoặc lưu trong điện thoại của bà con dân bản.

Bà Bùi Thị Hoa - Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Pù Luông (ngồi bên trái) trước sạp hàng nhỏ ở chợ Phố Đoàn. Ảnh: Huy Thông

Dừng chân tại sạp hàng nhỏ của bà Hà Thị Cúc, chúng tôi thấy sạp của bà chỉ bày bán khiêm tốn dăm thứ nông sản mộc mạc nhà làm như hũ măng muối, chai giấm ớt hay vài nhúm hạt mắc khén thơm nức mùi núi rừng. Thấy đoàn ghé thăm, bà vui vẻ mời chào. Vừa nhanh tay gói ghém món hàng, bà vừa cười tươi mở mã QR đã lưu trong điện thoại chìa ra trước mặt bà Bí thư: “Cô quét mã này để thanh toán nhé!”.

Khi nghe tiếng "ting" thông báo nhận tiền vang lên từ chiếc điện thoại thông minh, bà Cúc hồ hởi quay sang chia sẻ với phóng viên: “Ngày trước, tôi mang mớ rau, con cá ra chợ bán được vài chục nghìn. Lúc đông khách mà người ta cứ đưa tờ tiền mệnh giá cao là cuống cuồng, bỏ cả hàng hóa chạy đi khắp chợ để đổi tiền lẻ trả lại. Có hôm đổi không được, khách chờ lâu bực mình bỏ đi, mất luôn cơ hội bán hàng. Lại còn cái khoản tiền lẻ nhiều khi bị rách, bị ướt, hoặc đi đường rừng lúc tan chợ, sơ sẩy là đánh rơi lúc nào không biết. Giờ thì ai mua gì, dù là mớ rau mười nghìn, cũng đưa mã ra, quét cái là xong”.

Bà Bùi Thị Hoa quét mã QR thanh toán cho người dân sau khi mua hàng. Ảnh: Huy Thông

Cách sạp của bà Cúc không xa, tại khu vực bán đồ thổ cẩm truyền thống, chị Hà Thị Giáo cũng đang nhiệt tình hướng dẫn một nhóm du khách trẻ tuổi từ Hà Nội quét mã QR thanh toán trên tấm thẻ nhựa. Chị Giáo mặc bộ trang phục truyền thống của phụ nữ Thái, thao tác trên điện thoại thông minh vô cùng nhanh nhẹn và thuần thục.

“Lúc đầu cán bộ xã xuống vận động làm cái mã vuông vuông này, nhiều chị em trong bản cũng e dè lắm, bảo không biết dùng điện thoại thông minh thì làm sao mà quét với chả quyẹt, nhỡ bấm nhầm thì mất hết,” chị Giáo kể. “Nhưng cán bộ xuống tận chợ, cầm tay chỉ việc, lập tài khoản rồi in cho cái mã này. Rất nhiều khách du lịch thấy tiện lợi nên chỉ cần mở điện thoại quét mã là xong giao dịch. Tiền vào tài khoản rõ ràng, an toàn, không sợ nhầm lẫn hay tiền giả. Mình ngồi bán hàng ở chợ vùng cao mà giao dịch nhanh gọn chẳng khác gì dưới phố, vui lắm!”

Bà Bùi Thị Hoa hỏi thăm chị Hà Thị Giáo về mã QR. Ảnh: Huy Thông

Ngồi kế bên, anh Vi Văn Thái - một người chuyên bán nông cụ và các loại thảo dược rừng - góp chuyện: "Bà con ở đây giờ chuộng quét mã lắm. Kể cả mấy ông bà già trong bản đem bán vài bó đũa tre hay ít quả mắc khén cũng có mã QR. Thích nhất là không sợ tiền giả. Khách quốc tế dạo này đến Pù Luông rất nhiều. Họ đi qua chợ phiên thích mua đồ của bà con, cũng quẹt mã thanh toán. Rất tiện".

Lắng nghe những câu chuyện đời thường nhưng rộn rã niềm vui của bà con tiểu thương, Bí thư Bùi Thị Hoa mỉm cười, tự hào giới thiệu với chúng tôi: “Để thiết thực thực hiện tinh thần đột phá của Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị về đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc xã đã chủ trì, phối hợp với các đoàn thể triển khai xây dựng mô hình chợ 4.0. Chúng tôi xác định không thể nói lý thuyết suông với bà con, mà phải mang lại công cụ tiện ích thiết thực nhất. Điểm đáng ghi nhận là cấp ủy, chính quyền đã kiên trì vận động, hướng dẫn để đến nay, 100% các cơ sở kinh doanh, tiểu thương tại chợ phiên Phố Đoàn và trên địa bàn xã Pù Luông đều đã tích cực áp dụng mã QR vào thanh toán, tạo ra một thói quen văn minh, hiện đại”.

Bà Bùi Thị Hoa hỏi thăm chị Hà Thị Giáo về mã QR. Ảnh: Huy Thông

"Bình dân học vụ số" và dòng chảy y tế, dân cư thông minh

Sự chuyển dịch mạnh mẽ tại chợ Phố Đoàn chỉ là một lát cắt nhỏ, là kết quả hiển hiện bên ngoài của toàn bộ bức tranh chuyển đổi số có chiều sâu đang diễn ra tại Pù Luông. Quá trình này không tự nhiên mà có. Nó bắt nguồn từ những nỗ lực bền bỉ, chiến lược tiếp cận mềm dẻo của chính quyền địa phương, đặc biệt là sau khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp vận hành. Không còn bước đệm là cấp huyện (huyện Bá Thước cũ), mọi chỉ đạo từ tỉnh được truyền tải thẳng xuống xã, đòi hỏi cấp ủy và chính quyền cơ sở phải tự lực, tự cường và linh hoạt gấp nhiều lần.

Nhớ lại những ngày đầu, bà Bùi Thị Hoa chia sẻ, khó khăn lớn nhất không nằm ở hạ tầng mạng mà nằm ở tư duy. Để đồng bào vùng cao làm quen với công nghệ, xóa bỏ tâm lý e ngại, chính quyền xã Pù Luông đã mạnh dạn tái hiện lại tinh thần của lịch sử qua phong trào: "Bình dân học vụ số".

Phóng viên Thể thao và Văn hóa (bên phải) mua hàng và thanh toán bằng mã QR. Ảnh: Huy Thông

Chính quyền cơ sở đã không ngừng phối hợp với các đơn vị liên quan triển khai cài đặt, sử dụng ứng dụng số Thanh Hóa; đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền, hướng dẫn cán bộ, công chức, viên chức và người dân tham gia phong trào "Bình dân học vụ số", qua đó góp phần nâng cao nhận thức và kỹ năng số trên địa bàn. Phong trào này được thực hiện bởi những đội thanh niên xung kích, cán bộ văn hóa trực tiếp đi từng ngõ, gõ từng nhà, "cầm tay chỉ việc" cho từng người dân. Mục tiêu xã đặt ra vô cùng quyết liệt: Phấn đấu 100% người dân trong độ tuổi đều được cấp và đăng nhập tài khoản định danh điện tử mức hai.

Sự quyết tâm trong việc số hóa dữ liệu dân cư và y tế của xã Pù Luông đã mang lại những con số biết nói. Trong 9 tháng năm 2026, tỷ lệ người dân tham gia bảo hiểm y tế tại Pù Luông hiện đã đạt mức tối đa 100%. Trên nền tảng đó, chính quyền xã đang ráo riết thực hiện lộ trình số hóa y tế cơ sở: phấn đấu từ nay đến hết năm 2026, 100% người dân có thẻ bảo hiểm y tế sẽ được tích hợp sổ khám sức khỏe điện tử trực tiếp trên nền tảng VNeID của Bộ Công an.

Việc tích hợp này mang ý nghĩa quan trọng ở vùng cao. Đồng bào không còn phụ thuộc vào những cuốn sổ y bạ bằng giấy dễ rách, dễ mất. Ngay cả với những thế hệ tương lai của Pù Luông - ví dụ như 54 trẻ em vừa mới chào đời trong 9 tháng năm nay (33 trẻ nam, 21 trẻ nữ) - thông tin tiêm chủng đầy đủ cũng sẽ được cập nhật liền mạch vào hệ thống dữ liệu quốc gia. Sự minh bạch và kết nối liên thông này giúp các y bác sĩ tại trạm y tế xã dễ dàng tra cứu lịch sử bệnh án, đẩy nhanh quá trình khám chữa bệnh.

An sinh xã hội không tiền mặt - Trọn vẹn nghĩa tình

Không chỉ dừng lại ở y tế và giao thương, một dấu ấn mang đậm tính nhân văn và thể hiện trách nhiệm cao cả của chính quyền trong việc đưa Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị vào đời sống chính là công tác an sinh xã hội.

Chia sẻ với phóng viên Thể thao và Văn hóa, bà Hoa cho biết, nếu như trước đây, mỗi kỳ chi trả trợ cấp, cán bộ chính sách xã phải mang theo lượng lớn tiền mặt, lập danh sách ký nhận thủ công. Việc này vừa vất vả, mất thời gian, lại tiềm ẩn nhiều rủi ro an ninh. Người già yếu, người khuyết tật thì phải nhờ người nhà cõng hoặc tự chống gậy lội bộ cả quãng đường rừng xa xôi lên trụ sở UBND xã để chờ đợi. Bức tranh ấy nay đã lùi xa. Báo cáo mới nhất của UBND xã đã mang đến một kết quả rất đáng tự hào: Tỷ lệ đối tượng bảo trợ xã hội, hưu trí trên địa bàn mở tài khoản ngân hàng để nhận chi trả không dùng tiền mặt đã cán mốc 100%.

100% các cơ sở kinh doanh, tiểu thương tại chợ phiên Phố Đoàn và trên địa bàn xã Pù Luông đều đã tích cực áp dụng mã QR vào thanh toán. Ảnh: Huy Thông

Nhắc đến thành quả này, bà Bùi Thị Hoa chia sẻ thêm: "Đó là một hành trình đầy nỗ lực của hệ thống chính trị cơ sở. Xã đã thực hiện việc chi trả các chế độ chính sách cho 100% các đối tượng thụ hưởng thông qua tài khoản ngân hàng, không chi trả tiền mặt trực tiếp. Những người yếu thế, các cụ già neo đơn giờ đây không còn phải đội nắng, lội mưa rét lên trụ sở chờ đợi nữa. Tiền trợ cấp hàng tháng được chuyển thẳng đến tài khoản đúng kỳ, đúng ngày, đảm bảo an toàn và minh bạch tuyệt đối".

"Lột xác" quy trình quản trị tại cấp cơ sở

Song hành với việc số hóa đời sống nhân dân ngoài xã hội, bản thân "bộ não" điều hành là cơ quan hành chính của UBND xã Pù Luông cũng đang trải qua một cuộc thay đổi toàn diện về quy trình tác nghiệp. 

Cụ thể, để từng bước thực hiện các mục tiêu nhiệm vụ của Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị, đưa chuyển đổi số đi vào thực chất, xã Pù Luông đã xây dựng một lộ trình kế hoạch chiến lược từ nay đến năm 2030, trong đó có những mục tiêu như: 100% cán bộ, công chức cấp xã phải thực hiện giao việc, nhận việc và xử lý công việc hoàn toàn trên môi trường điều hành tác nghiệp điện tử, sử dụng 100% chữ ký số. Chỉ đạo của chính quyền phải được truyền tải thông suốt bằng dữ liệu, chấm dứt tình trạng ôm hồ sơ chạy xin chữ ký".

Sự thay đổi này đã lập tức phát huy tác dụng. UBND xã đã đẩy mạnh tiếp nhận và xử lý, giải quyết các thủ tục hành chính trên hệ thống Một cửa điện tử. Các phần mềm chuyên ngành được ứng dụng mạnh mẽ, phục vụ đắc lực và có hiệu quả cao cho công tác quản lý nhà nước và cải cách hành chính tại cơ sở.

Chuyển đổi số ở xã Pù Luông quả thực không cần đến những mỹ từ to tát hay những phòng lab công nghệ hiện đại. Nó bắt đầu từ sự nhạy bén, quyết liệt của đội ngũ cán bộ chính quyền trong việc minh bạch hóa nền hành chính phục vụ, đưa tinh thần Nghị quyết 57 thấm sâu vào từng nếp sinh hoạt của đồng bào vùng cao. Ảnh: Huy Thông

Đặc biệt, công tác xây dựng dữ liệu lớn tại xã Pù Luông đang được tiến hành một cách khoa học và hệ thống. Trong lĩnh vực giáo dục, sau khi thực hiện phương án sắp xếp, toàn xã còn 3 trường học với hơn 1.500 học sinh, mọi dữ liệu về trẻ em đều được cập nhật lên phần mềm quản lý quốc gia một cách đồng bộ.

Không dừng lại ở đó, công tác quản lý đất đai cũng đang được số hóa quyết liệt. Xã Pù Luông đã tổ chức rà soát nhập cơ sở dữ liệu đất đai trên hệ thống, và đến nay đã đạt tỷ lệ rất cao là 97,78% số thửa cần làm sạch. Việc làm sạch cơ sở dữ liệu đất đai này chính là chìa khóa để giải quyết triệt để các tranh chấp, minh bạch hóa tài sản và tạo đà cho việc thu hút đầu tư du lịch trong tương lai ở Pù Luông.

- CÒN NỮA -

Bài viết và trình bày: PHẠM HUYBÁO THỂ THAO VÀ VĂN HÓA