Phú Thọ: Văn hóa Mường khơi dậy giá trị truyền thống thành động lực phát triển

Mo Mường là nghi lễ dân gian do thầy mo thực hiện trong tang lễ, chứa đựng tri thức, tín ngưỡng

Bắt nhịp cùng xu hướng phát triển

Đến nay, trong nhiều bản Mường ở Phú Thọ, những ngôi nhà sàn truyền thống – biểu tượng văn hóa đặc trưng – đang dần bị thay thế bởi nhà xây kiên cố. Tiếng Mường, vốn gắn liền với các hình thức sinh hoạt văn hóa như Mo Mường, chiêng hay hát sắc bùa, ngày càng ít được sử dụng, đặc biệt trong thế hệ trẻ. Trang phục truyền thống cũng không còn phổ biến như trước mà chủ yếu xuất hiện trong các dịp lễ hội.

Nghi lễ cầu mùa do thầy mo Bùi Văn Lựng thực hiện tại Lễ hội Khai hạ Mường Bi 2026

Bà Bùi Thị Loan - xóm Lội Mương, xã Thượng Cốc thuộc vùng đất cổ Mường Vang chia sẻ: "Trước kia, trong bản ai cũng nói tiếng Mường. Giờ trẻ con đi học nhiều, nói tiếng phổ thông nhiều hơn, trang phục Mường cũng chỉ còn xuất hiện trong những ngày lễ, ngày hội của làng xóm. Những nếp nhà sàn truyền thống giờ cũng dần bị thay thế bởi những ngôi nhà tường xây, bê tông kiên cố hiện đại".

Trước thực trạng nhiều hộ gia đình đồng bào dân tộc Mường tại Hòa Bình (cũ), sau sát nhập nay thuộc tỉnh Phú Thọ (mới) đang có xu hướng dỡ bỏ hoặc không còn tu sửa nhà sàn truyền thống - một phần vì chi phí tu sửa cao, phần khác vì nhu cầu sinh hoạt hiện đại hơn. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ đánh giá đây là vấn đề mang tính cấp thiết liên quan đến công tác bảo tồn di sản văn hóa dân tộc.

Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch luôn xác định việc bảo tồn không gian văn hóa truyền thống, trong đó có kiến trúc nhà sàn dân tộc Mường là một nội dung trọng tâm trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa vật thể đã được tỉnh Hòa Bình (cũ) trước đây đưa vào nhiệm vụ của Đề án Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc Mường và nền “Văn hóa Hòa Bình” giai đoạn 2023 - 2030. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã và đang triển khai một số giải pháp cụ thể như sau:

Thực hiện điều tra, thống kê và lập hồ sơ các ngôi nhà sàn truyền thống có giá trị, qua đó xác định mức độ xuống cấp, nhu cầu bảo tồn để xây dựng chính sách hỗ trợ cụ thể.

Phối hợp với các địa phương xây dựng mô hình làng văn hóa - du lịch cộng đồng Mường. Trong đó, nhà sàn truyền thống là yếu tố trọng tâm. Việc gắn bảo tồn với phát triển du lịch giúp người dân thấy rõ giá trị kinh tế và văn hóa của việc giữ gìn nhà sàn cũ.

Tham mưu đề xuất bố trí kinh phí hỗ trợ tu sửa, bảo tồn nhà sàn truyền thống đặc biệt là với những ngôi nhà có giá trị tiêu biểu về mặt lịch sử, văn hóa hoặc kiến trúc.

Tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng: Qua các hoạt động như hội thảo, truyền thông tại chỗ, triển lãm... để người dân hiểu rõ tầm quan trọng của nhà sàn trong di sản văn hóa Mường. Hướng dẫn người dân cải tiến nhà sàn truyền thống để phù hợp hơn với nhu cầu sinh hoạt mà vẫn giữ được cấu trúc và tinh thần văn hóa Mường.

Sự thay đổi này cũng là lẽ thường theo dòng chảy của phát triển. Tuy nhiên điều này đang tạo ra nguy cơ cấp bách khi giá trị cốt lõi trong văn hóa Mường có thể bị mai một nếu không có những giải pháp căn cơ và linh hoạt. Nhà nghiên cứu Bùi Huy Vọng nhấn mạnh: "Chỉ khi Tiếng Mường được truyền dạy rộng rãi trong cộng đồng, Mo Mường mới được bảo tồn trọn vẹn. Mất tiếng nói là mất ký ức".

Theo ông Dương Hoàng Hương (ảnh trên), Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Phú Thọ, hiện đã có 39 di sản văn hóa phi vật thể của tỉnh được công nhận cấp quốc gia; trong đó nhiều di sản liên quan tới cộng đồng người Mường như: Trình diễn nghệ thuật, lễ hội, phong tục tập quán, Mo Mường… góp phần khẳng định chiều sâu, sự đa dạng và giá trị lâu đời của văn hóa dân tộc Mường.

Bên cạnh đó, việc Mo Mường và nhiều biểu tượng văn hóa khác đang được đệ trình lên UNESCO để công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của nhân loại phản ánh một bước tiến lớn trong công tác bảo tồn và khẳng định giá trị của di sản. Qua đó, nhiều câu lạc bộ văn hóa Mường đã được thành lập trong trường học và cộng đồng để duy trì và truyền dạy chiêng, dân ca, trang phục và chữ Mường. Học sinh được khuyến khích tham gia các hoạt động, tạo môi trường để tiếng Mường, lời Mo tiếp tục tồn tại trong đời sống văn hóa của thế hệ trẻ.

Tại xã Kim Bôi, bà Bùi Thị Kiều chia sẻ: "Phải làm sao để các cháu hát được, nói được thì văn hóa, tiếng nói Mường mới được gìn giữ và phát triển".

Ở xã Thanh Sơn, các câu lạc bộ văn hóa dân tộc Mường đã thu hút hơn 200 thành viên hoạt động tích cực trong việc giữ gìn bản sắc; đồng thời tạo thành hạt nhân lan tỏa giá trị văn hóa trong cộng đồng. Song song với đó, việc duy trì các loại nghề truyền thống cũng được địa phương duy trì. Nghề dệt thổ cẩm Mường - biểu tượng của sự khéo léo và tính thẩm mỹ trong văn hóa Mường từng có thời điểm tưởng chừng bị mai một nhưng nay đã được phục hồi mạnh mẽ, thu hút sự tham gia của nhiều phụ nữ và thanh niên. Từ đó, mở ra cơ hội sinh kế mới gắn với du lịch cộng đồng thông qua các tổ hợp tác, hợp tác xã hay làng nghề như: Hợp tác xã Nông nghiệp và Dệt thổ cẩm Lục Nghiệp Thành vùng đất Mường Vang (huyện Lạc Sơn cũ), Hợp tác xã thổ cẩm Đông Lai vùng Mường Bi (huyện Tân Lạc cũ)...

Nghề dệt vải của phụ nữ Mường là nghề thủ công truyền thống lâu đời hiện vẫn được lưu giữ

Theo ông Nguyễn Mạnh Thắng - Phó Chủ tịch kiêm Giám đốc trung tâm phục vụ hành chính công xã Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ cho biết: Trong các dịp lễ, Tết, nhất là ngày hội đại đoàn kết toàn dân tộc, tại các khu dân cư cần có kế hoạch tổ chức các lễ hội mang đậm nét văn hóa dân tộc Mường, qua đó các già làng, trưởng thôn có thể truyền đạt cho thế hệ trẻ những nét đẹp của dân tộc mình qua trang phục Truyền thống, các làn điệu dân ca, hát sắc bùa, múa sạp, hay cách sử dụng cồng chiêng...; khuyến khích, cổ vũ các nghệ nhân có kế hoạch mở lớp truyền dạy về tiếng nói, về lời hát cồng, chiêng. Xã Thanh Sơn Chú trọng việc bảo vệ và phát huy giá trị di sản như: trang phục truyền thống, nhà sàn truyền thống, ngôn ngữ, các hoạt động diễn xướng dân gian, công cụ lao động sản suất... tạo chuyển biến mạnh mẽ về nhận thức và hành động của người dân.

Bà Bùi Thị Lan, Hợp tác xã Nông nghiệp và Dệt thổ cẩm Lục Nghiệp Thành cho biết thêm: "Nghề dệt thổ cẩm là nghề truyền thống của người Mường. Khi thành lập Hợp tác xã, chúng tôi đã tạo ra nhiều mẫu mã đa dạng, mô hình, đón nhiều đoàn khách đến tham quan và rất ưa chuộng sản phẩm thổ cẩm thêu tay của hợp tác xã".

Phát triển kinh tế – xã hội và những tác động đến sự biến đổi bản sắc văn hóa dân tộc Mường

Theo nghiên cứu, sự phát triển kinh tế - xã hội mang đến nhiều cơ hội cho cộng đồng dân tộc Mường như nâng cao đời sống, mở rộng giao lưu và tiếp cận các nguồn lực mới. Tuy nhiên, mặt khác, sự Hội nhập nhanh chóng cũng làm gia tăng nguy cơ mai một bản sắc văn hóa truyền thống nếu không có những giải pháp kịp thời và hiệu quả. Để vừa giúp dân tộc Mường hội nhập văn hóa một cách tích cực, vừa bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp sau:

Thứ nhất, tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng. Bằng các hoạt động cụ thể như: Tổ chức các chương trình giáo dục, truyền thông trong cộng đồng để nâng cao ý thức tự hào dân tộc, khơi dậy tinh thần gìn giữ và phát huy di sản văn hóa. Đưa văn hóa dân tộc Mường vào trong chương trình giáo dục ở địa phương như một phần của giáo dục lịch sử - văn hóa địa phương.

Thứ hai, hỗ trợ phục dựng, bảo tồn di sản văn hóa của đồng bào Mường. Bảo tồn tiếng nói, chữ viết, trang phục truyền thống, lễ hội, các diễn xướng, dân ca, dân vũ...; khôi phục, duy trì và phát triển nghề thủ công truyền thống…

Thứ ba, kết hợp bảo tồn với phát triển du lịch cộng đồng. Xây dựng các sản phẩm du lịch gắn với trải nghiệm văn hóa bản địa như ẩm thực Mường, lễ hội, nghi lễ, sinh hoạt văn hóa... Phát triển du lịch sinh thái và du lịch văn hóa tại các bản Mường, lấy chính người dân làm chủ thể tham gia.

Thứ tư, khuyến khích sáng tạo văn hóa đương đại dựa trên nền tảng truyền thống. Hỗ trợ, khuyến khích nghệ nhân và thế hệ trẻ sáng tạo nghệ thuật đương đại dựa trên chất liệu văn hóa Mường như: âm nhạc, thời trang, mỹ thuật...Tổ chức các cuộc thi, trại sáng tác, lễ hội văn hóa dân tộc thiểu số nhằm tạo không gian biểu đạt văn hóa mới gắn với bản sắc Mường.

Thứ năm, xây dựng cơ chế, chính sách hỗ trợ lâu dài. Xây dựng các cơ chế, chính sách hỗ trợ nghệ nhân, người làm công tác văn hóa dân tộc; đào tạo lớp nghệ nhân kế cận. Hỗ trợ kinh phí để bảo tồn các di sản cảu đồng bào Mường đang có nguy cơ mai một.

Màn rước kiệu trong ngày lễ hội Khai Hạ dân tộc Mường

Bảo tồn văn hóa Mường trong bối cảnh phát triển bền vững

Để hỗ trợ cộng đồng người Mường trong bối cảnh hội nhập, tỉnh Phú Thọ đã xây dựng Đề án bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Mường giai đoạn 2023 - 2030. Đề án đặt ra nhiều mục tiêu cụ thể như: Số hóa tư liệu Mo, chiêng và các nghi lễ truyền thống, tạo lập kho dữ liệu di sản văn hóa bản địa; hỗ trợ nghệ nhân, tạo điều kiện để họ truyền nghề cho thế hệ kế cận; xây dựng không gian văn hóa Mường tại các điểm sinh thái, du lịch cộng đồng; kết nối các giá trị văn hóa với sản phẩm du lịch, OCOP, trải nghiệm homestay, workshop nghề truyền thống…

Cỗ lá của người Mường là mâm cỗ truyền thống thể hiện sự gắn kết cộng đồng và nét văn hóa ẩm thực đặc sắc

Theo ông Dương Hoàng Hương - Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ cho biết: Sự hội nhập nhanh chóng cũng làm gia tăng nguy cơ mai một bản sắc văn hóa truyền thống nếu không có những giải pháp kịp thời và hiệu quả. Để vừa giúp dân tộc Mường hội nhập văn hóa một cách tích cực, vừa bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp sau:

Thứ nhất, tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng. Bằng các hoạt động cụ thể như: Tổ chức các chương trình giáo dục, truyền thông trong cộng đồng để nâng cao ý thức tự hào dân tộc, khơi dậy tinh thần gìn giữ và phát huy di sản văn hóa. Đưa văn hóa dân tộc Mường vào trong chương trình giáo dục ở địa phương như một phần của giáo dục lịch sử - văn hóa địa phương.

Thứ hai, hỗ trợ phục dựng, bảo tồn di sản văn hóa của đồng bào Mường. Bảo tồn tiếng nói, chữ viết, trang phục truyền thống, lễ hội, các diễn xướng, dân ca, dân vũ...; khôi phục, duy trì và phát triển nghề thủ công truyền thống…

Thứ ba, kết hợp bảo tồn với phát triển du lịch cộng đồng. Xây dựng các sản phẩm du lịch gắn với trải nghiệm văn hóa bản địa như ẩm thực Mường, lễ hội, nghi lễ, sinh hoạt văn hóa... Phát triển du lịch sinh thái và du lịch văn hóa tại các bản Mường, lấy chính người dân làm chủ thể tham gia.

Thứ tư, khuyến khích sáng tạo văn hóa đương đại dựa trên nền tảng truyền thống. Hỗ trợ, khuyến khích nghệ nhân và thế hệ trẻ sáng tạo nghệ thuật đương đại dựa trên chất liệu văn hóa Mường như: âm nhạc, thời trang, mỹ thuật...Tổ chức các cuộc thi, trại sáng tác, lễ hội văn hóa dân tộc thiểu số nhằm tạo không gian biểu đạt văn hóa mới gắn với bản sắc Mường.

Thứ năm, xây dựng cơ chế, chính sách hỗ trợ lâu dài. Xây dựng các cơ chế, chính sách hỗ trợ nghệ nhân, người làm công tác văn hóa dân tộc; đào tạo lớp nghệ nhân kế cận. Hỗ trợ kinh phí để bảo tồn các di sản cảu đồng bào Mường đang có nguy cơ mai một.

Cùng với lễ hội, các di sản "Nghề dệt cạp váy Mường" của người Mường Phú Thọ đề nghị đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia để bảo tồn và phát huy, mở ra tiềm năng lớn cho phát triển sản phẩm OCOP, quà tặng du lịch và thương hiệu văn hóa Mường.

Truyền dạy nghề dệt: duy trì nghề dệt thổ cẩm, trồng bông và các câu lạc bộ, giúp giữ gìn kỹ thuật dệt cạp váy, áo tại các xã.

Sử dụng trong đời sống và lễ hội: Trang phục Mường được mặc phổ biến trong các ngày lễ, Tết, ngày hội đại đoàn kết, và các hoạt động văn nghệ (múa hát Rang, Ví) tại nhà văn hóa.

Phát triển du lịch trải nghiệm: Các homestay tại các vùng Mường, tích hợp cho thuê trang phục, trình diễn dệt thổ cẩm, giúp người dân nâng cao thu nhập và tôn vinh văn hóa.

Tôn vinh nghệ nhân: Khuyến khích các nghệ nhân, người cao tuổi sưu tầm hiện vật, truyền dạy cách mặc và dệt trang phục cho thế hệ trẻ.

Bảo tồn không gian văn hóa: Xây dựng các mô hình bảo tàng cộng đồng, nhà lưu niệm ở các vùng Mường để trưng bày trang phục và công cụ lao động cổ truyền.

Việc bảo tồn không chỉ dừng lại ở hình thức mà cần đi vào chiều sâu, nhất là trong việc duy trì ngôn ngữ và các thực hành văn hóa truyền thống – những yếu tố làm nên “linh hồn” của di sản.

Những chiến lược này nhấn mạnh quan điểm "văn hóa không chỉ là di sản tinh thần, mà còn là nguồn lực phát triển", nhằm tạo ra sự hài hòa giữa bảo tồn và khai thác bền vững - một yêu cầu thiết yếu trong dòng chảy phát triển toàn cầu.

Không gian bếp là thiêng liêng đối với mỗi gia đình dân tộc Mường

Nhận thức được điều đó, thời gian qua tỉnh Phú Thọ đã triển khai nhiều giải pháp nhằm gìn giữ và phát huy văn hóa Mường. Nhiều di sản văn hóa phi vật thể đã được công nhận, góp phần khẳng định giá trị và vị thế của văn hóa Mường trong kho tàng văn hóa dân tộc. Đồng thời, các câu lạc bộ văn hóa được thành lập tại trường học và cộng đồng, tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp cận, học hỏi và tiếp nối truyền thống.

Bên cạnh đó, việc phục hồi các nghề truyền thống như dệt thổ cẩm đã mở ra hướng đi mới trong phát triển kinh tế. Không chỉ góp phần bảo tồn nghề cổ truyền, hoạt động này còn tạo sinh kế cho người dân, đặc biệt khi được gắn với du lịch cộng đồng. Nhiều mô hình hợp tác xã, làng nghề đã thu hút sự tham gia của người dân, đồng thời tạo ra các sản phẩm mang đậm bản sắc văn hóa phục vụ du khách.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Phú Thọ Phùng Thị Kim Nga nhấn mạnh, văn hóa không chỉ là ký ức mà còn là tài sản. Khi được bảo tồn đúng cách và khai thác hợp lý, văn hóa Mường sẽ góp phần tạo nên bản sắc riêng trong bức tranh văn hóa đa màu sắc của tỉnh Phú Thọ trong không gian phát triển mới, kỷ nguyên hội nhập, vươn mình của dân tộc.

Gần đây, Festival Văn hóa Mường được tổ chức tại Làng Văn hóa Du lịch các dân tộc Việt Nam đã tạo ra một không gian giới thiệu rộng khắp các giá trị tinh hoa của văn hóa Mường, từ chiêng, Mo, múa dân gian đến nghệ thuật trang phục truyền thống… Hoạt động này góp phần củng cố nhận thức về bản sắc dân tộc trong cộng đồng người Việt và du khách quốc tế.

Ngoài ra, các mô hình du lịch tại Phú Thọ như: Mừng retreat (xã Cao Phong), Sánh Thuần homestay, Hữu Thảo homestay, Mơ Village (Đà Bắc), bản du lịch Đá Bia (Tiền Phong)… đã khiến các bản Mường thành điểm đến hấp dẫn - nơi du khách vừa trải nghiệm đời sống bản địa, vừa tham gia vào các hoạt động văn hóa, sinh thái; đồng thời tạo ra thu nhập ổn định cho người dân, từ dịch vụ homestay, biểu diễn văn hóa đến sản phẩm thủ công truyền thống.

Hiện nay, các lễ hội truyền thống như Hội Xuống đồng, Hội sắc bùa, múa Pồn Pông - Pồn Poong... đã dần “mất nhiệt”, các tục lệ ma chay cưới hỏi đã dần giản lược. Trước hết, phải xác định đâu là những giá trị cốt lõi của văn hóa Mường cần được bảo tồn nguyên bản, đâu là những yếu tố có thể linh hoạt điều chỉnh để phù hợp với thời đại cũng như với nếp sống văn hóa. Đồng thời, không nên chú trọng, lựa chọn một vài yếu tố “đặc trưng” để phát huy mà ưu tiên phương án bảo tồn có chọn lọc, kết hợp với phục dựng và sáng tạo. Cụ thể:

Phân loại giá trị văn hóa: Cần tiến hành kiểm kê, phân loại rõ những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể nào là độc đáo, đặc trưng và đang đứng trước nguy cơ mai một, từ đó xây dựng kế hoạch bảo tồn cụ thể.

Bảo tồn văn hóa chính trong cộng đồng: Văn hóa chính là nằm ở trong con người. Vì vậy, huy động chính người dân Mường - nhất là các nghệ nhân, người cao tuổi, người có uy tín tham gia truyền dạy lại các làn điệu, nghi thức, trò chơi dân gian cho thế hệ trẻ. Việc này cần được hỗ trợ bằng cơ chế đãi ngộ hợp lý và chính sách lâu dài.

Đưa văn hóa Mường vào không gian giáo dục và trở thành sản phẩm du lịch độc đáo, hấp dẫn thu hút khách du lịch: Tăng cường lồng ghép các yếu tố văn hóa truyền thống vào trường học, các tour du lịch văn hóa cộng đồng, lễ hội của tỉnh, để văn hóa Mường không chỉ được bảo tồn mà còn lan tỏa, tiếp sức từ đời sống thực tiễn.

Ứng dụng công nghệ số: Số hóa, tư liệu hóa các di sản văn hóa dân tộc Mường để phục vụ công tác nghiên cứu, truyền thông và giáo dục là một nhiệm vụ cần triển khai sớm và đồng bộ trong giai đoạn tới của ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Thay vì chỉ tập trung phát huy một vài yếu tố đặc trưng, nên tiếp cận theo hướng toàn diện, linh hoạt, vừa giữ gìn nguyên bản những giá trị cốt lõi, vừa chấp nhận sự biến đổi có chọn lọc để văn hóa dân tộc Mường tiếp tục sống trong lòng cộng đồng hôm nay, để cho văn hóa Mường có sự hòa nhập nhưng không hòa tan.

Trong không gian Phú Thọ mới, hồn Mường không chỉ là một mảng ký ức, mà trở thành nguồn mạch nuôi dưỡng những khát vọng nâng tầm về những giá trị văn hóa đã được gìn giữ qua hàng nghìn năm. Giữ được hồn Mường hôm nay chính là trao cho mai sau những giá trị văn hóa mang bản sắc riêng biệt mà vững bền. Bởi con người và vùng đất Mường cổ như: Mường Bi, Mường Vang, Mường Thang, Mường Động… vẫn còn đó một tiếng nói riêng, trầm sâu và bền bỉ như tiếng chiêng vang vọng giữa đại ngàn Tây Bắc.

Bà con dân tộc Mường với những trò chơi truyền thống trong ngày Tết

Chú trọng khai thác giá trị văn hóa Mường trong phát triển du lịch

Song song với bảo tồn, các địa phương cũng chú trọng khai thác giá trị văn hóa Mường trong phát triển du lịch. Nhiều lễ hội truyền thống được khôi phục và đưa vào các chương trình trải nghiệm, giúp du khách có cơ hội tìm hiểu sâu hơn về đời sống và phong tục của người Mường. Các mô hình du lịch cộng đồng, homestay tại các bản làng không chỉ mang lại nguồn thu ổn định mà còn góp phần lan tỏa giá trị văn hóa ra bên ngoài.

Sau hợp nhất, Phú Thọ có hơn 800 ngàn người dân tộc Mường sinh sống. Tỉnh Phú Thọ đã chú trọng phát triển du lịch cộng đồng, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Mường cụ thể như sau:

Phát triển du lịch cộng đồng, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Mường gắn với việc bảo tồn và phá huy giá trị văn hóa của dân tộc, giữ gìn cảnh quan thiên nhiên và bảo vệ môi trường; giữ vừng quốc phòng, an ninh và bảo đảm trật tự an toàn xã hội.

Phát triển du lịch cộng đồng, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Mường gắn với xây dựng nông thôn mới phải đảm bảo thống nhất định hướng phát triển chung theo quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội tỉnh và phù hợp với bối cảnh, điều kiện cụ thể của từng địa phương.

Các điểm du lịch cộng đồng nói chung và điểm du lịch cộng đồng đồng bào dân tộc Mường phải được quy hoạch đồng bộ đảm bảo các yếu tố cảnh quan, môi trường, hệ thống đường giao thông, cơ sở hạ tầng kỹ thuật... Phát huy vai trò của doanh nghiệp, cộng đồng và các tổ chức, cá nhân trong, đầu tư phát triển du lịch cộng đồng đề tạo việc làm, tăng thu nhập cho người dân, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế và xây - dựng các mô hình nông thôn mới kiêu mẫu.

Phát triển du lịch cộng đồng, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Mường tại khu vực nông thôn, miền núi phải đảm bảo hài hòa lợi ích kinh tế, xã hội giữa cộng đồng người dân và các bên liên quan. Hỗ trợ các điểm đến du lịch cộng động hình thành tuyến điểm du lịch đa dạng và có sự kết nói với các trung tâm khách và các điểm đến khác.

Nhà nước định hướng, hỗ trợ nguồn lực từ Chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng nông thôn mới và các nguồn lực khác cho phát triển du lịch cộng đồng gắn với xây dựng nông thôn mới đảm bảo phải triển bên vững.

Trong những năm qua, công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc Mường trên địa bàn tỉnh Phú Thọ đã được chính quyền các cấp quan tâm, triển khai bằng nhiều hình thức đồng bộ và hiệu quả, cụ thể:

Công tác quản lý nhà nước

Ban hành các văn bản chỉ đạo, hướng dẫn triển khai các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước liên quan đến bảo tồn văn hóa các dân tộc thiểu số, trong đó có dân tộc Mường.

Xây dựng kế hoạch dài hạn và ngắn hạn về bảo tồn di sản văn hóa dân tộc thiểu số, lồng ghép vào các chương trình phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng nông thôn mới.

Phối hợp với các huyện có đồng bào dân tộc Mường sinh sống để quản lý, kiểm kê, đánh giá thực trạng các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể.

Công tác kiểm kê, sưu tầm và bảo tồn di sản văn hóa

Tổ chức kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc Mường, như Mo Mường, hát ru, hát ví, các lễ hội truyền thống, tri thức dân gian…

Sưu tầm, số hóa và lập hồ sơ khoa học các giá trị văn hóa tiêu biểu của người Mường.

Phục dựng các lễ hội truyền thống, các nghi thức sinh hoạt văn hóa tiêu biểu: Lễ hội cầu mùa, lễ hội Xuống đồng, nghi lễ vòng đời người...

Tôn vinh nghệ nhân, người thực hành di sản văn hóa dân tộc Mường, lập hồ sơ đề nghị công nhận “Nghệ nhân ưu tú”, “Nghệ nhân nhân dân”.

Công tác phát huy giá trị

Tổ chức các lớp truyền dạy Mo Mường, các làn điệu dân ca, dân vũ truyền thống cho thế hệ trẻ; khuyến khích thành lập các câu lạc bộ văn hóa dân gian.

Đưa di sản văn hóa dân tộc Mường vào hoạt động du lịch: Tổ chức các tour du lịch văn hóa cộng đồng tại các bản Mường.

Phối hợp với các trường học và tổ chức xã hội để tuyên truyền, giáo dục truyền thống văn hóa dân tộc Mường trong học đường và cộng đồng.

Bảo tồn không gian văn hóa truyền thống

Bảo tồn kiến trúc nhà sàn truyền thống, phong tục tập quán, trang phục, ẩm thực đặc trưng của người Mường.

Khuyến khích xây dựng các mô hình bảo tàng cộng đồng, không gian văn hóa Mường tại các xã có đông đồng bào dân tộc sinh sống.

Một số kết quả nổi bật

Mo Mường Phú Thọ đã được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia và đã hoàn thành hồ sơ trình UNESCO ghi danh vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.

Nghệ thuật chiêng Mường đã được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia, hiện nay trong toàn tỉnh có hơn 10.000 chiêng Mường đang được sử dụng để thực hành di sản trong cộng đồng. Nghệ thuật chiêng Mường đã được khai thác để trở thành sản phẩm du lịch phục vụ du khách.

Các di sản phi vật thể của dân tộc Mường khác được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia bao gồm: Tri thức dân gian lịch tre dân tộc Mường; Lễ hội Khai hạ dân tộc Mường; Nghệ thuật tạo hoa văn trên cạp váy truyền thống của người Mường, thuộc loại hình tri thức dân gian, nghề thủ công truyền thống; Hát Thường Rang, Bộ mẹng - loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian tiêu biểu, gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần và nghi lễ của cộng đồng người Mường; Lễ hội cướp Kén ở xã Thọ Văn và Tết Doi của người Mường tại xã Thu Cúc.

Hàng chục nghệ nhân dân gian người Mường được phong tặng danh hiệu “Nghệ nhân ưu tú”.

Các bản Mường truyền thống trở thành điểm đến tiêu biểu thu hút khách du lịch gồm: Xóm Mỗ (xã Thung Nai), Xóm Ngòi (Xã Suối Hoa), Xóm Lũy Ải (xã Mường Bi), Xóm Ké (xã Đà Bắc), Xóm Đá Bia xã Tiền Phong, bản Cỏi, bản Dù ở vườn Quốc gia Xuân Sơn.

Đặc biệt, việc xây dựng các đề án bảo tồn văn hóa Mường gắn với phát triển bền vững cho thấy sự chuyển biến trong tư duy: văn hóa không chỉ là ký ức hay di sản tinh thần, mà còn là tài sản có thể khai thác hiệu quả. Việc số hóa tư liệu, hỗ trợ nghệ nhân, phát triển không gian văn hóa và kết nối với sản phẩm du lịch là những hướng đi thiết thực, phù hợp với xu thế hiện đại.

Bà con dân tộc Mường chơi những trò chơi truyền thống trong ngày Tết

Có thể khẳng định rằng, trong dòng chảy phát triển hôm nay, văn hóa Mường không chỉ tồn tại như một phần ký ức mà đang dần trở thành nguồn lực quan trọng cho tương lai. Khi được bảo tồn đúng cách và phát huy hợp lý, những giá trị truyền thống ấy sẽ tiếp tục lan tỏa, góp phần tạo nên bản sắc riêng cho Phú Thọ trong thời kỳ hội nhập.

Giữ gìn văn hóa Mường không chỉ là trách nhiệm của hiện tại mà còn là cách trao gửi những giá trị bền vững cho các thế hệ mai sau – như tiếng chiêng ngân vang giữa núi rừng, âm thầm nhưng sâu lắng và trường tồn theo thời gian.

Mộc Miên