Nghệ nhân vùng cao với trăn trở truyền nối văn hóa dân tộc

Nỗ lực gìn giữ dân ca Phù Lá

Tại Lào Cai, nghệ nhân Đặng Thị Thanh, người dân tộc Phù Lá, là một trong những người dành trọn tâm huyết cho việc gìn giữ và phục dựng các giá trị văn hóa truyền thống.

Với bà, văn hóa không phải điều gì xa vời, mà hiện diện trong từng nhịp thở đời sống, trong tiếng sáo, lời ru và những làn điệu dân ca gắn với ký ức cộng đồng.

Chia sẻ về những giá trị mà mình đang nắm giữ, bà Thanh không giấu được niềm tự hào: “Hiện tôi vẫn lưu giữ sáo sáu lỗ, kèn ma nhí cùng những làn điệu hát ru của dân tộc Xa Phó do ông cha truyền lại đến hôm nay”.

Không chỉ là nhạc cụ, với người Phù Lá, tiếng sáo hay kèn còn là phương tiện kết nối con người với thiên nhiên, thần linh, và cả những xúc cảm đời thường như tình yêu đôi lứa. Đó là thứ ngôn ngữ văn hóa đặc biệt, khó có thể thay thế trong đời sống tinh thần.

Ý thức rõ nguy cơ mai một, bà Thanh chủ động mở lớp truyền dạy tại địa phương, thu hút học sinh từ cấp hai đến thanh niên. Tại địa phương, bà mở lớp dạy sáo mũi, kèn ma nhí và hát truyền thống, hát ru cho các thế hệ trẻ từ 15 đến 30 tuổi.

Ngoài ra, bà còn phối hợp với các trường trung học cơ sở, cùng giáo viên tổ chức lớp học ngoại khóa, giúp học sinh hiểu và tiếp nối những giá trị văn hóa mà cha ông để lại.

Trong điều kiện còn nhiều hạn chế, việc duy trì lớp học phần lớn dựa vào tâm huyết cá nhân. Dẫu vậy, bà vẫn kiên định với lựa chọn của mình: “Những cái khó khăn ấy thì ở đâu cũng khó khăn thôi nhưng mà mình phải quyết tâm để gìn giữ và bảo vệ cái truyền thống của dân tộc mình”.

Ở những lớp học nhỏ giữa bản làng, tiếng sáo lại vang lên, không chỉ như âm thanh của quá khứ, mà như một lời khẳng định về sức sống của văn hóa trong hiện tại.

Dệt bản sắc thành giá trị kinh tế

Nếu như ở Lào Cai, câu chuyện bảo tồn gắn với âm nhạc dân gian, thì tại Điện Biên, văn hóa truyền thống lại được gìn giữ qua từng sợi chỉ, đường kim. Nghệ nhân Lò Thị Viên, người dân tộc Lào, là một trong những người kiên trì khôi phục và phát triển nghề dệt thổ cẩm - một di sản lâu đời của cộng đồng.

Nhắc về nghề, chị Viên trải lòng: “Với chúng tôi, nghề dệt dường như đã có từ rất lâu, lâu đến mức không ai còn nhớ rõ khởi nguồn. Chỉ biết rằng, từ khi tôi sinh ra và lớn lên, hình ảnh các cụ, các bà, các mẹ cần mẫn bên khung cửi đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống, như một mạch nguồn âm thầm nuôi dưỡng bản sắc văn hóa của cộng đồng”.

Nghề dệt không chỉ là sinh kế, mà còn là “ký ức tập thể” được lưu giữ qua từng thế hệ. Từ những công đoạn thủ công như tách hạt bông, kéo sợi cho đến dệt hoa văn, mỗi sản phẩm đều chứa đựng câu chuyện văn hóa riêng.

Điều đáng chú ý là cách tiếp cận của chị Viên không dừng lại ở bảo tồn thuần túy. Bà chủ động truyền dạy cho các em nhỏ, giúp các em từng bước tiếp cận và yêu nghề.

“Tôi bắt đầu truyền dạy cho các thế hệ trẻ từ những công đoạn nền tảng như tách hạt bông, kéo sợi. Khi các em bước vào khoảng 12 tuổi, tôi hướng dẫn dệt các hoa văn truyền thống, rồi hoàn thiện những sản phẩm cụ thể như túi, áo, khăn trải bàn. Qua từng công đoạn, tôi mong các em không chỉ nắm được kỹ năng, mà còn thấu hiểu và tiếp nối bản sắc văn hóa của dân tộc Lào chúng tôi”, chị chia sẻ.

Song song với đó, nhờ sự hỗ trợ từ các cơ quan chức năng, các sản phẩm thổ cẩm đã được cải tiến, đưa ra thị trường, trở thành hàng hóa phục vụ du lịch và tiêu dùng. Từ những tấm vải truyền thống, các sản phẩm như túi, khăn, trang phục đã mang lại nguồn thu nhập ổn định hơn cho người dân.

Truyền nối thanh âm tính tẩu

Tại Sơn La, nghệ nhân ưu tú Điêu Chính Lả, người dân tộc Thái Trắng, lại lựa chọn gắn bó với âm nhạc dân gian là đàn tính tẩu, nhạc cụ gắn liền với hát Then, di sản văn hóa phi vật thể đã được UNESCO công nhận.

Hơn 40 năm gắn bó, ông đã chế tác hơn 2.000 cây đàn và mở nhiều lớp truyền dạy cho thế hệ trẻ. Với ông, đàn tính không chỉ là nhạc cụ mà còn là một phần đời sống tinh thần không thể thiếu: từ lễ mừng nhà mới đến các dịp hội hè, tiếng đàn luôn hiện diện như một sợi dây kết nối cộng đồng.

Nói về việc truyền nghề, ông bày tỏ: “Việc truyền dạy cho thế hệ trẻ cũng giống như chăm một mầm non. Phải kiên trì vun đắp từng ngày, để các con, các cháu lớn lên cùng tình yêu và sự hiểu biết về đàn tính tẩu, qua đó gìn giữ và tiếp nối những giá trị văn hóa của dân tộc, để mai này không bị mai một”.

Tuy nhiên, phía sau những lớp học đầy nhiệt huyết là không ít trăn trở. Việc duy trì hoạt động truyền dạy, tổ chức lớp học hay mở rộng phạm vi lan tỏa đều phụ thuộc nhiều vào nguồn lực cá nhân. Ông Chính Lả mong muốn có thêm sự hỗ trợ về kinh phí và cơ chế để các nghệ nhân có thể yên tâm truyền nghề, giúp thế hệ trẻ hiểu và gắn bó hơn với văn hóa truyền thống.

Từ những chia sẻ trên có thể thấy bảo tồn văn hóa không chỉ dừng ở lưu giữ mà phải gắn với đời sống, để các không gian như lớp học dân gian hay làng nghề trở thành nơi di sản được thực hành và lan tỏa. Dù nỗ lực của nghệ nhân rất đáng trân trọng, việc gìn giữ bản sắc cần sự chung tay của cộng đồng và chính sách dài hạn, để những giá trị ấy tiếp tục được nối dài trong dòng chảy hiện đại.

Minh Hằng