Phong tỏa Hormuz: Iran hay Mỹ đang nắm lợi thế?

Tàu khu trục USS Rafael Peralta (DDG 115) tiếp cận một tàu hàng đang trong hành trình vào cảng của Iran, trong bối cảnh Mỹ mở rộng phong tỏa các tàu thuyền tại eo biển Hormuz, vịnh Oman ra vùng biển quốc tế, ngày 24/4/2026. Ảnh: REUTERS/TTXVN

Theo bình luận mới đây của Tiến sĩ Sidharth Kaushal và Dan Marks trên trang web của Viện Nghiên cứu An ninh và Quốc phòng (RUSI.org) có trụ sở tại Anh, cuộc phong tỏa eo biển Hormuz của Mỹ hiện đã bước sang tuần thứ tư. Hải quân Mỹ đã buộc hàng chục tàu có liên hệ với Iran phải chuyển hướng.

Đáp trả động thái này, Iran nối lại chiến lược "phong tỏa có chọn lọc", chỉ cho phép các tàu không thuộc Iran đi qua eo biển theo từng trường hợp cụ thể, thường là để đổi lấy phí quá cảnh. Quốc hội Iran hiện đang thúc đẩy luật hóa việc thu phí này. Một diễn biến đáng chú ý vào ngày 4/5, sau khi Mỹ hỗ trợ cho ít nhất một tàu mang cờ Mỹ của hãng Maersk vượt qua eo biển, Iran đã tiến hành các cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng trong khu vực.

Với các động thái mới, mục tiêu chiến lược của hai bên dần lộ diện: Iran muốn khôi phục xuất khẩu, dùng việc kiểm soát eo biển để kiếm tiền và tạo đòn bẩy bảo vệ thỏa thuận ngừng bắn tại Liban với lực lượng Hezbollah. Trong khi đó, chính quyền Trump quyết tâm duy trì áp lực để buộc Iran chấp nhận điều kiện về chương trình hạt nhân và tên lửa.

Giới hạn của một cuộc phong tỏa từ xa

Trong bối cảnh hiện tại, Iran có ít lựa chọn để tấn công trực tiếp tàu hải quân Mỹ hoạt động tại rìa Vịnh Oman do hạn chế về dữ liệu theo dõi mục tiêu tầm xa. Phần lớn năng lực tên lửa hành trình chống hạm của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tập trung tại các tiền đồn như Qeshm để kiểm soát nội vi Vịnh Ba Tư. Tuy nhiên, hải quân Mỹ sẽ đối mặt rủi ro lớn nếu buộc phải tiến sâu bên trong Vịnh để bảo vệ các hoạt động vận tải hàng hải vốn đang diễn ra hạn chế.

Về kinh tế, phương án gián tiếp của Iran là thu phí cao đối với tàu thuyền đến các cảng không thuộc Iran để bù đắp doanh thu xuất khẩu mất mát. Dù Mỹ đe dọa trừng phạt các tàu trả phí này, việc chứng minh sự tuân thủ là rất khó khăn nếu tàu đi theo tuyến đường IRGC quy định vì lý do "an toàn", hoặc nếu việc thanh toán thực hiện bằng nhân dân tệ qua các tổ chức tài chính nhỏ.

Tuy nhiên, phí hàng hải khó có thể bù đắp khoản thất thu 1,5 triệu thùng dầu mỗi ngày. Khi số lượng tàu qua eo biển hiện chỉ ở mức thấp, Iran đối mặt với nguy cơ cạn kiệt kho chứa trên đất liền, phải đóng cửa các giếng dầu và chịu thiệt hại lâu dài về tài sản sản xuất. Không mức phí nào đủ bù đắp tác động từ việc mất nguồn xuất nhập khẩu bằng đường biển.

Sự đảo ngược vai trò và gánh nặng thực thi

Nếu tình trạng vượt phong tỏa gia tăng, gánh nặng có thể đè nặng lên Mỹ nhiều hơn Iran. Để thu phí hiệu quả, Iran cần lưu lượng vận chuyển phục hồi, tạo cơ hội cho việc chuyển hàng giữa các tàu để "ngụy trang" dầu của Iran. Một thị trường gồm các chủ tàu mới, công ty bảo hiểm ngoài phương Tây và các đội tàu bí mật (tương tự như mô hình vận chuyển dầu của Nga) có thể xuất hiện. Việc dư thừa tàu chở dầu thô cỡ lớn ở Đông Á sẽ hỗ trợ động lực này.

Khi đó, vai trò sẽ bị đảo ngược: Iran muốn khuyến khích vận chuyển qua eo biển theo điều kiện của mình, còn Mỹ lại muốn hạn chế nó. Mỹ sẽ đối mặt với vấn đề khó xử khi phải chặn các tàu của nước thứ ba tuân theo chỉ thị tuyến đường của Iran. Việc theo dõi các vụ chuyển dầu trực tiếp giữa các tàu đòi hỏi nguồn lực tình báo lớn (như máy bay P-8 Poseidon) và dễ gây căng thẳng ngoại giao.

Từ áp lực từ xa đến phong tỏa toàn diện

Việc duy trì phong tỏa trên quy mô lớn đòi hỏi nguồn lực khổng lồ. Để so sánh, chiến dịch "Sharp Guard" của NATO trước đây cần nguồn lực lớn để duy trì 22 tàu tại vị trí trực chiến. Một chiến dịch tương đương tại Hormuz sẽ cần nhiều đội tuần tra và lực lượng đặc nhiệm hơn, đặc biệt nếu Iran bố trí bảo vệ có vũ trang trên tàu dầu.

Ngược lại, Iran giữ lợi thế khi có thể đe dọa sử dụng vũ lực đối với tàu thương mại để buộc họ tuân thủ – điều mà Hải quân Mỹ ít có khả năng thực hiện. Đồng thời, Iran có thể kiếm tiền từ việc cho phép tiếp cận khu vực. Tình thế này có thể buộc chính quyền Trump phải lựa chọn giữa việc chờ đợi Iran khủng hoảng kho chứa hoặc chuyển sang cuộc phong tỏa chặt chẽ bằng cách rải thủy lôi từ máy bay (như F/A-18) vào các cảng của Iran. Cách tiếp cận này sẽ tạo ra sự "phủ nhận lẫn nhau", gây thiệt hại lớn cho cả hai bên.

Rủi ro leo thang

Nếu không thể thu phí đủ lớn, Iran có thể thực hiện lời đe dọa biến eo biển thành nơi không thể đi lại bằng các công cụ như: tàu mặt nước không người lái, tên lửa hành trình chống tàu Noor (biến thể C-802), thiết bị bay không người lái dòng Samad và tàu ngầm cỡ nhỏ Ghadir.

Iran cũng có thể tấn công các cơ sở hạ tầng dầu khí của các quốc gia láng giềng như UAE, SaudiArabia (Ras Tanura) và Qatar (Ras Laffan). Tuy nhiên, các cuộc tấn công quy mô lớn có thể đe dọa những thỏa thuận ngừng bắn mà Iran đang cần để bảo vệ Hezbollah. Khả năng cao sẽ là các cuộc tấn công có chọn lọc hoặc dùng lực lượng Houthi gây áp lực.

Hệ quả kinh tế sẽ rất nghiêm trọng: nguồn cung LNG (khí tự nhiên hóa lỏng) bị hạn chế kéo dài có thể khiến nhu cầu khí đốt châu Âu giảm 12%, giá hydrocarbon tăng vọt gây lạm phát tại Mỹ và ảnh hưởng đến cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ở nước này. Dù vậy, Iran cũng chịu áp lực lớn từ các hệ quả liên quan.

Triển vọng và các bước tiếp theo

Cán cân hiện nay được đánh giá là nghiêng về phía Iran khi Mỹ buộc phải thực hiện nhiệm vụ phòng thủ tốn kém. Tuy nhiên, Mỹ có thể xoay chuyển nếu áp đặt được cuộc phong tỏa toàn diện hơn.

Một cuộc phong tỏa như vậy có thể khôi phục thế chủ động của Mỹ nhưng sẽ kích động các cuộc tấn công dữ dội hơn vào cơ sở hạ tầng vùng Vịnh. Mỹ giữ lợi thế cưỡng chế nhờ tính linh hoạt: việc rải thủy lôi tại cảng có thể khắc phục nhanh, còn thiệt hại do tên lửa thì tốn kém hơn.

Công Thuận/Báo Tin tức và Dân tộc