Phòng, chống tác hại của thuốc lá là nhiệm vụ quan trọng, lâu dài của Quỹ Phòng bệnh

Quỹ Phòng bệnh được xây dựng trên cơ sở kế thừa nguồn kinh phí, nhân lực và kinh nghiệm hoạt động của Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá, chính thức ra mắt ngày 20/8/2026. Ảnh: T. LONG

Đưa các hoạt động phòng, chống tác hại của thuốc lá đi vào chiều sâu

Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân, ngành Y tế đã từng bước hình thành và phát huy các cơ chế, mô hình quỹ nhằm huy động thêm nguồn lực xã hội, hỗ trợ các nhóm đối tượng và giải quyết những vấn đề sức khỏe có tính ưu tiên, điển hình như Quỹ Bảo trợ trẻ em Việt Nam, Quỹ hỗ trợ người nhiễm HIV/AIDS…

Đặc biệt, Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá là một mô hình có ý nghĩa rất quan trọng trong việc góp phần bảo vệ sức khoẻ cộng đồng. Được thành lập từ năm 2013 theo Quyết định số 47/2013/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, trong quá trình hoạt động, Quỹ đã hỗ trợ các Bộ, ngành, địa phương và nhiều tổ chức triển khai các hoạt động phòng, chống tác hại của thuốc lá trên phạm vi cả nước.

Hoạt động của Quỹ tập trung cho các hoạt động từ truyền thông nâng cao nhận thức, xây dựng môi trường không khói thuốc, hỗ trợ cai nghiện thuốc lá đến nghiên cứu, giám sát và nâng cao năng lực cho mạng lưới phòng, chống tác hại của thuốc lá.

“Quỹ đã góp phần đưa các hoạt động phòng, chống tác hại của thuốc lá được triển khai ngày càng đồng bộ, có chiều sâu và tạo chuyển biến tích cực trong cộng đồng” - Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan đánh giá.

Làm rõ hơn kết quả này, TS, BS. Trần Khánh Thu -Giám đốc Quỹ Phòng bệnh (Bộ Y tế) cho biết, từ khi được thành lập (năm 2013) đến nay, Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá đã tạo dựng một nguồn tài chính tương đối ổn định và duy trì một chương trình can thiệp liên tục, kết nối từ trung ương với địa phương.

Mạng lưới phòng, chống tác hại của thuốc lá được hình thành tại 20 Bộ, ngành và 100% tỉnh, thành phố; với hơn 28.000 cơ quan, đơn vị, trường học, bệnh viện, doanh nghiệp thực hiện quy định về môi trường không khói thuốc.

Từ kế thừa đến mở rộng mục tiêu phòng bệnh chủ động

Ngày 10/12/2025, Quốc hội thông qua Luật Phòng bệnh số 114/2025/QH15. Luật cho phép thành lập Quỹ Phòng bệnh – là quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách, hoạt động theo mô hình đơn vị sự nghiệp công lập, tự bảo đảm chi thường xuyên. Đây được kỳ vọng là công cụ quan trọng giúp huy động, quản lý và phân bổ hiệu quả các nguồn lực hợp pháp trong và ngoài nước, bổ sung kịp thời cho những khoảng trống mà ngân sách nhà nước chưa đáp ứng.

Ngày 01/7/2026, Bộ trưởng Bộ Y tế ban hành Quyết định số 1979/QĐ-BYT chính thức thành lập Quỹ Phòng bệnh. Quỹ được xây dựng trên cơ sở kế thừa nguồn kinh phí, nhân lực và kinh nghiệm hoạt động của Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá, song có phạm vi rộng hơn rất nhiều, bao quát nhiều lĩnh vực của công tác dự phòng.

Phòng, chống tác hại của thuốc lá tiếp tục là nhiệm vụ quan trọng, lâu dài của Quỹ Phòng bệnh. Ảnh: Đ. KHOA

“Việc thành lập Quỹ Phòng bệnh đánh dấu một bước phát triển của công tác bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân. Đây không chỉ là sự đổi tên hay chuyển đổi tổ chức từ Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá sang Quỹ Phòng bệnh, mà là sự chuyển từ một cơ chế tài chính tập trung vào một yếu tố nguy cơ sang một cơ chế tài chính phục vụ mục tiêu chủ động phòng bệnh, phát hiện sớm, giảm yếu tố nguy cơ và nâng cao sức khỏe người dân. Có thể khái quát bước chuyển mình này bằng ba từ: Kế thừa - mở rộng - phát triển” - TS, BS. Trần Khánh Thu nhấn mạnh.

Từ thực tiễn hoạt động của Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá, TS.BS Trần Khánh Thu cho rằng, Quỹ Phòng bệnh có thể kế thừa nhiều bài học quan trọng: phòng bệnh cần nguồn tài chính ổn định, dài hạn; nguồn lực chỉ tạo ra kết quả khi gắn với mạng lưới tổ chức thực hiện đủ rộng và phối hợp liên ngành; quyết định phân bổ nguồn lực phải dựa trên bằng chứng; đồng thời quản lý quỹ công cần chuyển từ bảo đảm "chi đúng" sang đánh giá "chi có hiệu quả hay không".

Với Tôn chỉ xuyên suốt của Quỹ Phòng bệnh là tạo nguồn tài chính bền vững cho phòng bệnh, Quỹ không phải là nguồn ngân sách thứ hai, mà hoạt động theo nguyên tắc không trùng lặp với ngân sách nhà nước, Quỹ Bảo hiểm y tế và Quỹ phòng thủ dân sự.

Quỹ Phòng bệnh sẽ bổ sung cho những hoạt động phòng bệnh mà các nguồn này chưa bảo đảm. Giá trị của Quỹ nằm ở khả năng tìm ra khoảng trống, xác định ưu tiên và hỗ trợ những can thiệp khó được triển khai kịp thời nếu thiếu một cơ chế tài chính chuyên biệt; với phạm vi nhiệm vụ rộng hơn nhưng có trọng tâm.

Đối với công tác phòng, chống tác hại thuốc lá, dù đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận, song theo ước tính của Tổ chức Y tế thế giới, Việt Nam vẫn còn hơn 15 triệu người hút thuốc, hơn 103.000 ca tử vong mỗi năm do các bệnh liên quan đến thuốc lá và thiệt hại kinh tế khoảng 108.000 tỷ đồng/năm (khoảng 1,1% GDP)

Vì vậy, TS, BS. Trần Khánh Thu cho biết, từ kinh nghiệm hoạt động của Quỹ Phòng, chống tác hại thuốc lá, một trong những định hướng chiến lược trong giai đoạn tới làQuỹ Phòng bệnh tiếp tục coi phòng, chống tác hại của thuốc lá là nhiệm vụ quan trọng, lâu dài, phù hợp mục tiêu của Chiến lược quốc gia đến năm 2030 là giảm tỷ lệ hút thuốc ở nam giới xuống dưới 36%.

“Quỹ sẽ ưu tiên các lĩnh vực dựa trên bốn nhóm tiêu chí: giảm gánh nặng bệnh tật; thu hẹp quy mô và mức độ dễ tổn thương của nhóm đối tượng; có bằng chứng về hiệu quả, chi phí - hiệu quả; và khả năng triển khai, nhân rộng” – Giám đốc Quỹ Phòng bệnh nêu rõ.

HÀ THANH