Phát triển chuỗi giá trị bền vững cho ngành chuối Việt Nam: Bài 2: Chuối Việt Nam tiến gần 'câu lạc bộ tỷ USD'

Top đầu xuất khẩu trái cây

Theo Hiệp hội Rau quả Việt Nam (Vinafruit), 6 tháng đầu năm 2025, chuối đứng thứ 3 trong nhóm trái cây xuất khẩu chủ lực của Việt Nam, chỉ sau sầu riêng và thanh long. Kim ngạch xuất khẩu chuối đạt 233 triệu USD, tăng gần 55% so với cùng kỳ năm trước. Con số này cho thấy chuối không còn là loại trái cây "bổ trợ", mà đang dần khẳng định vị thế như một ngành hàng có quy mô và tiềm năng lớn.

Trước đó, năm 2024, xuất khẩu chuối của Việt Nam đạt 378 triệu USD. Trong bối cảnh nhiều loại trái cây khác gặp khó do rào cản kỹ thuật, chi phí logistics và biến động thị trường, chuối vẫn duy trì đà tăng trưởng ổn định. Đáng chú ý, chuối Việt Nam đã vượt qua chuối Philippines để trở thành nguồn cung lớn nhất cho thị trường Trung Quốc.

Ông Đặng Phúc Nguyên (Tổng thư ký Vinafruit) cho biết, từ đầu năm đến nay, chuối Việt Nam đã chiếm gần 50% thị phần nhập khẩu chuối của Trung Quốc. Đây là cột mốc mang ý nghĩa đặc biệt, bởi trong nhiều năm, Philippines vẫn giữ vị trí "ông lớn" trong cung ứng chuối cho thị trường này. Theo ông Nguyên, có 3 nguyên nhân chính giúp chuối Việt Nam gia tăng sức cạnh tranh tại các thị trường Châu Á, đặc biệt là Trung Quốc và Nhật Bản. Thứ nhất là chất lượng ngày càng được cải thiện, mẫu mã đẹp, đồng đều, trong khi giá cả vẫn cạnh tranh so với chuối của các nước trong khu vực. Thứ hai là lợi thế về logistics, nhất là khoảng cách địa lý gần với Trung Quốc, giúp giảm chi phí vận chuyển và thời gian giao hàng. Thứ ba là lợi thế về giống, khi nhiều giống chuối của Việt Nam có khả năng kháng bệnh héo rũ Panama - loại bệnh nguy hiểm đang đe dọa các vùng trồng chuối trên toàn cầu.

Cần xây dựng nền sản xuất chuối bền vững, đáp ứng ngày càng tốt hơn các yêu cầu khắt khe của các thị trường xuất khẩu mới và đang mở rộng

Trung Quốc là thị trường tiêu thụ chuối rất lớn. Chuối không chỉ là loại trái cây tráng miệng phổ biến mà còn được sử dụng làm nguyên liệu chế biến bánh, mứt và nhiều sản phẩm thực phẩm khác. Tuy nhiên, Trung Quốc cũng có vùng trồng chuối nội địa với sản lượng đáng kể. Do đó, theo các chuyên gia, để duy trì lợi thế cạnh tranh, chuối Việt Nam cần tính toán kỹ về mùa vụ, tránh thu hoạch trùng với giai đoạn cao điểm của chuối nội địa Trung Quốc, thường rơi vào khoảng tháng 7 đến tháng 10 hằng năm. Đây là lý do quy hoạch vùng trồng không chỉ là "vẽ ranh giới diện tích", mà còn là quy hoạch mùa vụ, lịch thu hoạch và công suất nhà đóng gói/kho lạnh để tránh dồn ứ sản lượng vào cùng một thời điểm.

Không chỉ Trung Quốc, thị trường Nhật Bản cũng đang mở ra nhiều cơ hội cho chuối Việt Nam. Hiện thuế nhập khẩu chuối từ Việt Nam vào Nhật Bản ở mức 5,4% và sẽ giảm dần xuống 0% vào năm 2028 theo Hiệp định CPTPP. Đây là lợi thế lớn về mặt thuế quan, nhưng đi kèm là yêu cầu khắt khe về chất lượng, an toàn thực phẩm và tính ổn định của nguồn cung. "Nhật Bản không chỉ quan tâm đến trái chuối đẹp hay giá rẻ, mà quan trọng hơn là chất lượng đồng đều, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật cực thấp và khả năng cung ứng lâu dài", ông Nguyên nhấn mạnh.

Chất lượng - "giấy thông hành" của chuỗi giá trị khép kín

Trong bối cảnh thị trường trái cây toàn cầu ngày càng cạnh tranh và khắt khe, chất lượng được xem là "giấy thông hành" bắt buộc đối với chuối Việt Nam. Ông Võ Quan Huy (Giám đốc Công ty TNHH Huy Long An) cho rằng, trồng chuối xuất khẩu không đơn thuần là mở rộng diện tích, mà quan trọng nhất là kiểm soát quy trình sản xuất. Để đáp ứng yêu cầu này, doanh nghiệp phải đầu tư bài bản từ khâu giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật đến quy trình chăm sóc, thu hoạch và xử lý sau thu hoạch. Việc duy trì một tiêu chuẩn chất lượng xuyên suốt, thay vì chạy theo nhiều tiêu chuẩn khác nhau sẽ giúp giảm rủi ro và nâng cao uy tín của chuối Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Phạm Quốc Liêm (Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng giám đốc Công ty cổ phần nông nghiệp U&I - Unifarm) cho biết, trong khi nhiều nhà sản xuất chuối trong nước linh hoạt áp dụng các tiêu chuẩn như VietGAP, GlobalGAP hoặc tiêu chuẩn riêng của từng thị trường, Unifarm lại chọn hướng tiếp cận ngược lại: thống nhất một quy trình sản xuất và chất lượng cao nhất cho tất cả thị trường. "Với việc nghiên cứu và sở hữu giống Uni126, chúng tôi đang kiểm soát toàn bộ chuỗi khép kín, từ giống, canh tác, xử lý sau thu hoạch đến truy xuất nguồn gốc. Làm như vậy chi phí ban đầu có thể cao, nhưng về lâu dài sẽ tạo ra giá trị bền vững, không chỉ riêng cho Unifarm mà còn góp phần nâng cao vị thế của ngành chuối Việt Nam trên thị trường toàn cầu", ông Liêm chia sẻ.

Theo thống kê, năm 2024, xuất khẩu chuối mang về cho Việt Nam 378 triệu USD, tương ứng khoảng 2.400 USD/ha. Con số này vẫn còn khá khiêm tốn so với tiềm năng. Ông Liêm kỳ vọng, nếu toàn ngành chuyển sang sản xuất quy mô lớn, ứng dụng công nghệ cao và duy trì chất lượng đồng đều, chuối Việt Nam hoàn toàn có thể đạt kim ngạch xuất khẩu 4 tỷ USD trong tương lai, cao hơn gần 10 lần hiện nay.

Bên cạnh mục tiêu kinh tế, vấn đề sức khỏe người tiêu dùng và môi trường cũng đang trở thành yêu cầu tất yếu. Theo ông Phạm Quốc Liêm, xu hướng tiêu dùng xanh, an toàn, thân thiện với môi trường đang ngày càng rõ nét, đặc biệt tại các thị trường khó tính như EU và Nhật Bản. "Nếu chuối Việt Nam đáp ứng được các tiêu chí về an toàn thực phẩm, giảm phát thải, bảo vệ môi trường và sức khỏe người tiêu dùng, chúng ta sẽ có thêm lợi thế cạnh tranh rất lớn", ông Liêm nhận định.

Điều này đòi hỏi sự thay đổi từ tư duy sản xuất sang tư duy kinh tế nông nghiệp, trong đó chuối không chỉ là sản phẩm nông nghiệp đơn thuần mà là một mắt xích trong chuỗi giá trị xuất khẩu bền vững. Hiện nay, phần lớn chuối Việt Nam vẫn được xuất khẩu dưới dạng quả tươi, chủ yếu sang Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản và một số nước Trung Đông. Trong khi đó, các sản phẩm chế biến như chuối sấy, chuối ép, bánh chuối, bột chuối xanh, rượu chuối... dù có giá trị cao hơn nhưng vẫn phát triển ở quy mô nhỏ lẻ, manh mún.

Theo các chuyên gia, đây chính là "mảnh ghép" còn thiếu trong chuỗi giá trị chuối Việt Nam. Khi thị trường quả tươi biến động, chế biến sâu sẽ giúp giảm áp lực tiêu thụ, kéo dài thời gian bảo quản và nâng cao giá trị gia tăng. Không chỉ vậy, tiềm năng từ phụ phẩm của cây chuối như thân, lá, bẹ chuối cũng rất lớn, có thể sử dụng để sản xuất sợi, thức ăn chăn nuôi, phân bón hữu cơ hoặc các sản phẩm thân thiện với môi trường.

"Bên cạnh xuất khẩu trái tươi, cần quan tâm nhiều hơn đến chuối chế biến sâu và khai thác giá trị từ phụ phẩm. Đây là hướng đi quan trọng để nâng cao giá trị gia tăng và tính bền vững cho ngành chuối", ông Võ Quan Huy đề xuất. Nếu quả tươi là "mũi nhọn" tạo doanh thu nhanh, thì chế biến sâu và khai thác phụ phẩm là "tấm đệm" giúp ngành chuối chống sốc thị trường, nâng giá trị gia tăng và cải thiện tính bền vững môi trường - xã hội của toàn chuỗi.

Con đường vào "câu lạc bộ tỷ USD"

Chuối Việt Nam đang đứng trước cơ hội lịch sử để bứt phá, không chỉ dừng lại ở vai trò là nguồn cung nguyên liệu mà vươn lên trở thành ngành hàng xuất khẩu giá trị cao. Việc chiếm gần 50% thị phần chuối nhập khẩu của Trung Quốc cho thấy năng lực cạnh tranh của chuối Việt Nam đã được khẳng định. Thế nhưng, con đường gia nhập "câu lạc bộ tỷ USD" sẽ không thể dựa vào tăng diện tích hay xuất khẩu thô. Chỉ khi xây dựng được chuỗi giá trị xuất khẩu bền vững - từ quy hoạch vùng trồng, tiêu chuẩn chất lượng, logistics, chế biến sâu đến xây dựng thương hiệu - chuối Việt Nam mới có thể phát triển dài hạn, ổn định và hiệu quả.

Dù triển vọng rất lớn, nhưng nguy cơ "được mùa mất giá” vẫn hiện hữu nếu ngành chuối phát triển nóng, tăng diện tích ồ ạt theo phong trào. Các chuyên gia cho rằng, bài học từ nhiều loại nông sản trước đây cho thấy, nếu không có quy hoạch vùng trồng hợp lý và liên kết chặt chẽ giữa nông dân - doanh nghiệp - thị trường, rủi ro sẽ sớm xuất hiện. Do đó, để xuất khẩu chuối bền vững, cần kiểm soát chặt diện tích trồng mới, tập trung nâng cao năng suất, chất lượng thay vì chạy theo số lượng. Song song với đó là đẩy mạnh xúc tiến thương mại, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, giảm phụ thuộc quá lớn vào một thị trường duy nhất.

Từ một ngành manh mún, dễ tổn thương trước thiên tai, dịch bệnh, ngành chuối đang từng bước trở thành lĩnh vực kinh tế sáng tạo, hiệu quả, với sức cạnh tranh toàn cầu. Nhìn vào bức tranh tổng thể, sự phát triển của ngành chuối còn mang thông điệp lớn về tầm nhìn chiến lược của nông nghiệp Việt Nam: tận dụng lợi thế giống mới, thị trường xuất khẩu rộng mở, đồng thời xây dựng mô hình hợp tác giữa Nhà nước - doanh nghiệp - nông dân. Nếu được thực hiện bài bản, ngành chuối không chỉ nâng cao giá trị kinh tế, mà còn khẳng định vị thế của Việt Nam trên bản đồ nông nghiệp thế giới.

Nhà nước quyết định "khung tiêu chuẩn và hạ tầng"; doanh nghiệp quyết định "tổ chức chuỗi và thị trường"; nông dân quyết định "tuân thủ quy trình và chất lượng đầu vào". Thiếu một mắt xích, chuỗi sẽ không thể vận hành bền vững. Đây là minh chứng rõ ràng cho bước tiến từ sản xuất tự phát, nhỏ lẻ sang nền nông nghiệp hiện đại, có quy hoạch và hiệu quả cao, hướng tới sự phát triển bền vững lâu dài. Trong bối cảnh đó, sự đồng hành của Nhà nước trong quy hoạch, chính sách tín dụng, thu hút đầu tư chế biến; sự chủ động của doanh nghiệp trong đổi mới công nghệ, quản trị chất lượng; sự thay đổi tư duy sản xuất của người nông dân sẽ là ba trụ cột quyết định tương lai của ngành chuối Việt Nam trên bản đồ nông sản thế giới.

Khi các giải pháp này được triển khai đồng bộ, ngành chuối Việt Nam không chỉ có khả năng phòng chống dịch bệnh hiệu quả mà còn tạo dựng được chuỗi giá trị xuất khẩu mang tính cạnh tranh cao. Điều này giúp chuối trở thành một trong những trụ cột kinh tế nông nghiệp, đóng góp giá trị lớn cho nền kinh tế. Nhiều chuyên gia cho rằng, đây là thời điểm then chốt để ngành chuối Việt Nam thoát khỏi vòng xoáy rủi ro, xây dựng hình ảnh nông nghiệp hiện đại, bền vững và hội nhập quốc tế. Chuối không chỉ đơn thuần là cây ăn trái, mà còn là biểu tượng cho sự chuyển mình mạnh mẽ của nông nghiệp Việt Nam.

(Còn tiếp...)

DUY LUÂN - ĐOÀN QUỚI