Ông Nguyễn Minh Nhựt: 'Lập hồ sơ bảo vật quốc gia không phân biệt sở hữu công hay tư'

Ngày 6-3, tại Bảo tàng TP.HCM (phường Sài Gòn, TP.HCM), Sở VH&TT TP.HCM tổ chức Lễ công bố quyết định của Thủ tướng Chính phủ về việc công nhận Bảo vật quốc gia: Bát bồng gốm văn hóa Hoa Lộc của Bảo tàng Gốm thời dựng nước và Bộ tượng gốm men nhiều màu Tam quan Đại đế của sưu tập tư nhân Lê Thanh Nghĩa.

Đây là các bảo vật thuộc bảo tàng ngoài công lập và sưu tập tư nhân được vinh danh, không chỉ là niềm tự hào của chủ sở hữu mà còn thể hiện sự ghi nhận đối với nỗ lực gìn giữ, phát huy di sản văn hóa dân tộc.

Góp thêm di sản Bảo vật quốc gia

Cụ thể, Bát bồng gốm văn hóa Hoa Lộc (niên đại khoảng 4.000–3.800 năm) hiện do ông Phạm Gia Chi Bảo sở hữu, lưu giữ tại Bảo tàng Gốm thời dựng nước (phường An Khánh, TP.HCM), được sưu tầm gần cồn Sau Chợ, huyện Hậu Lộc, tỉnh Thanh Hóa.

Đây là cổ vật có giá trị đặc biệt về lịch sử, khảo cổ học và mỹ thuật, phản ánh sự giao lưu văn hóa Hoa Lộc trong thời kỳ dựng nước cũng như trình độ chế tác tinh xảo của cư dân Việt cổ. Hiện vật đồng thời cho thấy sự phát triển đáng kể của nghề gốm trong hệ thống văn hóa Phùng Nguyên và các nhóm văn hóa cùng thời.

Về hình dáng, bát bồng có chiều cao 21 cm, đường kính miệng 24 cm và nặng hơn 1 kg. Hiện vật được chế tác từ đất nung loại gốm cứng, xương gốm pha vụn vỏ nhuyễn thể, phủ lớp áo gốm màu xám hồng đặc trưng. Phân tích vi ảnh cho thấy hiện vật được nung ở nhiệt độ khoảng 700–800°C.

Cấu trúc bát gồm hai phần: phần bát phía trên hình phễu với miệng loe rộng có gờ và phần chân đế hình trụ cao, loe xiên, có hai lỗ xuyên thấu đối xứng. Toàn bộ thân và đế được tạo hình bằng kỹ thuật dải cuộn kết hợp bàn xoay, tạo nên đường nét uyển chuyển, cân đối.

Giá trị nghệ thuật của hiện vật còn thể hiện ở hệ thống hoa văn phong phú trên nền gốm miết láng. Từ miệng đến chân đế có 13 vành hoa văn khác nhau, ngăn cách bởi các đường chỉ chìm. Nổi bật là các dải hoa văn hình chữ S nối tiếp, tạo nên đặc trưng thẩm mỹ riêng của văn hóa Hoa Lộc.

Đáng chú ý, hiện vật vẫn giữ được trạng thái gần như nguyên vẹn, cung cấp tư liệu khoa học quan trọng về kỹ thuật, chất liệu và nghệ thuật trang trí gốm cổ. Bên cạnh giá trị kỹ thuật, bát bồng còn gắn với nghi lễ thờ cúng, phản ánh đời sống tín ngưỡng và truyền thống thờ cúng tổ tiên của cư dân Việt cổ.

Theo ông Phạm Gia Chi Bảo, Giám đốc Bảo tàng Gốm thời dựng nước, việc hiện vật được công nhận Bảo vật quốc gia vừa là niềm vui, vừa đặt ra trách nhiệm lớn hơn trong công tác bảo quản. Công tác trưng bày, an ninh và bảo vệ vì thế được siết chặt hơn.

Ông Phạm Gia Chi Bảo, Giám đốc Bảo tàng Gốm thời dựng nước cùng với Bát bồng gốm văn hóa Hoa Lộc. Ảnh: HẢI NHI

Đặc biệt, khi di chuyển hiện vật từ Bảo tàng Gốm thời dựng nước đến địa điểm khác, đơn vị phải thực hiện đúng quy trình và phối hợp với Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM để đảm bảo an toàn cho hiện vật.

Bộ tượng gốm Tam quan Đại đế lần đầu được công nhận

Nhóm hiện vật còn lại được công nhận Bảo vật quốc gia là Bộ tượng gốm men nhiều màu Tam quan Đại đế (niên đại cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX), thuộc sưu tập tư nhân của ông Lê Thanh Nghĩa, Chủ tịch Hội Cổ vật TP.HCM.

Đây là loại hình tượng thờ dân gian Nam Bộ, có giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, mỹ thuật và kỹ thuật chế tác, tiêu biểu cho nghề gốm thủ công truyền thống phục vụ tín ngưỡng.

Bộ tượng gồm 9 hiện vật gốm men nhiều màu, được tạo tác tại lò Bửu Nguyên – một trong những trung tâm sản xuất gốm mỹ nghệ Cây Mai nổi tiếng của vùng Sài Gòn – Chợ Lớn xưa. Theo ông Lê Thanh Nghĩa, bộ tượng gồm các tượng Tam Quang, Địa Quang, Thủy Quang và các tượng Tiên Quang.

Trong đó, Thiên Quang là vị thần tối cao tiếp nhận lời cầu xin và ban phúc cho nhân gian; Địa Quang biểu trưng cho quyền phán xét và xá tội; Thủy Quang mang ý nghĩa giải ách.

Từng chi tiết từ trang phục, ngai vị đến pháp khí của các thị giả đều mô phỏng theo cơ cấu hành chính triều đình phong kiến, phản ánh quan niệm về trật tự vũ trụ và sự công bằng trong đời sống tâm linh.

Đây cũng là lần đầu tiên một bộ tượng gốm của khu vực miền Nam, cụ thể là Sài Gòn, được công nhận là Bảo vật quốc gia.

Ông Lê Thanh Nghĩa, Chủ tịch Hội Cổ vật TP.HCM cùng với Bộ tượng gốm men nhiều màu Tam quan Đại đế. Ảnh: HẢI NHI

Ông Lê Thanh Nghĩa cho biết cơ duyên sưu tầm bộ tượng đến khá bất ngờ khi một người đang lưu giữ hiện vật mong muốn nhượng lại, khiến ông nhanh chóng quyết định sưu tầm để hoàn thiện bộ sưu tập.

Theo ông, việc các hiện vật được Đảng và Nhà nước công nhận không chỉ khẳng định giá trị di sản mà còn cho thấy di sản không chỉ tồn tại trong các thiết chế công lập mà còn được gìn giữ trong cộng đồng xã hội.

Được biết, Bát bồng gốm văn hóa Hoa Lộc của Bảo tàng Gốm thời dựng nước và bộ tượng gốm men nhiều màu Tam quan Đại đế thuộc sưu tập của ông Lê Thanh Nghĩa nằm trong danh sách 30 hiện vật, nhóm hiện vật được Thủ tướng Chính phủ công nhận Bảo vật quốc gia (đợt 14) trên toàn quốc.

Ông Nguyễn Minh Nhựt, Phó Giám đốc Sở VH&TT TP.HCM tại Lễ công bố quyết định của Thủ tướng Chính phủ về việc công nhận Bảo vật quốc gia ngày 6-3. Ảnh: HẢI NHI

HẢI NHI