Đưa di sản văn hóa gần hơn với công chúng

Bộ tượng gốm men nhiều màu Tam quan Đại đế gồm 9 hiện vật thuộc sưu tập tư nhân của ông Lê Thanh Nghĩa

Sự kiện không chỉ mang ý nghĩa tôn vinh những giá trị đặc biệt của di sản, còn là dấu mốc quan trọng, thể hiện rõ sự phối hợp ngày càng chặt chẽ giữa Nhà nước và cộng đồng trong công cuộc gìn giữ, bảo tồn và phát huy di sản văn hóa dân tộc, đặc biệt là đưa di sản đến gần hơn với công chúng.

Theo Quyết định số 236/QĐ- TTg ngày 3.2.2026, trong đợt công nhận Bảo vật quốc gia (đợt 14), cả nước có 30 hiện vật, nhóm hiện vật được công nhận. Riêng TP.HCM có được một hiện vật và một nhóm hiện vật thuộc hệ thống bảo tàng ngoài công lập và sưu tập tư nhân được công nhận. Như vậy, tính đến thời điểm này, TP.HCM đang sở hữu và lưu giữ 25 bảo vật quốc gia.

Một trong hai hiện vật được công nhận lần này là Bát bồng gốm thuộc văn hóa Hoa Lộc, có niên đại khoảng 4.000 - 3.800 năm cách ngày nay, hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng Gốm Thời Dựng Nước. Đây là một cổ vật tiêu biểu của thời đại kim khí ở Việt Nam, mang giá trị đặc biệt cả về khảo cổ học lẫn lịch sử văn hóa.

Bát bồng không chỉ quý hiếm về mặt khảo cổ học mà còn là minh chứng sinh động cho tư duy thẩm mỹ tinh tế và kỹ nghệ chế tác điêu luyện của cư dân Việt cổ. Với hình dáng cân đối, cấu trúc hài hòa giữa thân bát và chân đế cao, cùng kỹ thuật tạo hình, nung gốm đạt độ hoàn thiện cao, bát bồng cho thấy trình độ thủ công phát triển đáng kể trong hệ thống các văn hóa tiền - sơ sử, tiêu biểu như Văn hóa Phùng Nguyên và các nhóm văn hóa tương đương.

Đặc biệt, đây là một trong số rất ít bát bồng còn giữ được trạng thái gần như nguyên vẹn, góp phần cung cấp nguồn tư liệu khoa học có giá trị về kỹ thuật chế tác, chất liệu, hoa văn trang trí và tư duy tạo hình của người xưa. Không chỉ mang giá trị kỹ thuật, bát bồng gốm văn hóa Hoa Lộc còn hàm chứa ý nghĩa tinh thần sâu sắc, gắn với nghi lễ thờ cúng, phản ánh đời sống tâm linh phong phú của cư dân Việt cổ, đặc biệt trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và truyền thống thờ Hùng Vương.

Bên cạnh hiện vật khảo cổ học tiêu biểu, đợt công nhận lần này còn ghi nhận Bộ tượng gốm men nhiều màu Tam quan Đại đế, gồm 9 hiện vật (3 tượng Thiên Quan, Địa Quan, Thủy Quan và 6 tượng Thị giả), có niên đại cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX. Bộ tượng hiện thuộc sưu tập tư nhân của ông Lê Thanh Nghĩa, Chủ tịch Hội Cổ vật TP.HCM.

Theo ông Lê Thanh Nghĩa, giá trị đặc biệt của bộ tượng không chỉ nằm ở tính độc bản và sự nguyên vẹn hiếm có, mà còn ở khả năng phản ánh quá trình dung hợp văn hóa đặc trưng của Nam Bộ. Bộ tượng gắn liền với tín ngưỡng dân gian thờ Tam Quan Đại đế; sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố Đạo giáo và tín ngưỡng dân gian đã tạo nên một thực hành tín ngưỡng riêng có trong cộng đồng cư dân người Việt ở Nam Bộ. Qua đó, hiện vật thể hiện sinh động quá trình giao lưu, tiếp biến và bản địa hóa tín ngưỡng trong không gian văn hóa phương Nam.

“Danh hiệu Bảo vật quốc gia không chỉ là niềm tự hào, mà còn là trách nhiệm lớn lao. Việc bảo quản, gìn giữ hiện vật theo đúng quy định pháp luật, đồng thời phối hợp với các cơ quan chuyên môn trong nghiên cứu, trưng bày và phát huy giá trị di sản”, ông Nghĩa nhấn mạnh.

Nhận định về ý nghĩa của việc tổ chức lễ công bố và trưng bày Bảo vật quốc gia trong thời gian qua, TS Hoàng Anh Tuấn, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP.HCM cho rằng những hoạt động này có tác động rất tích cực. Trước hết, các sự kiện này giúp đưa di sản ra khỏi phạm vi chuyên môn hẹp, đến gần hơn với công chúng. Khi một hiện vật được giới thiệu trang trọng với danh hiệu Bảo vật quốc gia, người dân sẽ có điều kiện nhận thức rõ hơn về giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học của di sản.

Thứ hai, việc công bố và trưng bày góp phần nâng cao ý thức bảo vệ di sản trong cộng đồng. Công chúng không chỉ đến tham quan mà còn hiểu rằng di sản là tài sản chung của quốc gia, cần được trân trọng và gìn giữ. Đối với các bảo tàng, đây cũng là cơ hội để chuẩn hóa công tác bảo quản, trưng bày và truyền thông, từ đó nâng cao chất lượng hoạt động chuyên môn và phục vụ xã hội tốt hơn.

Việc tổ chức công khai lễ công bố bảo vật quốc gia lần này mang ý nghĩa quan trọng trong việc thể hiện sự phối hợp giữa chính quyền và cộng đồng. Bảo tồn di sản không thể chỉ là nhiệm vụ riêng của Nhà nước hay các cơ quan chuyên môn. Khi những bảo vật thuộc bảo tàng ngoài công lập hoặc sưu tập tư nhân được công nhận và tôn vinh chính thức, điều đó khẳng định vai trò không thể thiếu của cộng đồng trong việc gìn giữ di sản.

Đây chính là biểu hiện cụ thể của chủ trương xã hội hóa di sản văn hóa, huy động nguồn lực xã hội tham gia bảo tồn trên cơ sở tuân thủ quy định pháp luật và tiêu chuẩn chuyên môn. Sự công khai, minh bạch trong thẩm định và công bố cũng góp phần tạo dựng niềm tin, khuyến khích các cá nhân, tổ chức chủ động hợp tác với cơ quan quản lý để phát huy giá trị di sản một cách bền vững.

THÙY TRANG