Nước cờ chính danh giữa bộn bề thách thức

Một thể chế bị đóng băng 2 thập kỷ

Cuộc bầu cử lập pháp gần nhất của Palestine diễn ra năm 2006, khi phong trào Hamas giành chiến thắng bất ngờ trước đảng Fatah cầm quyền của ông Abbas. Kết quả đó mở đầu cho cuộc chia rẽ nội bộ kéo dài, đỉnh điểm là việc Hamas kiểm soát hoàn toàn Dải Gaza từ năm 2007, trong khi Chính quyền Palestine (PA) duy trì quyền quản lý một phần Bờ Tây. PLC, vốn được xem là cơ quan lập pháp cao nhất của Palestine, gần như tê liệt kể từ đó và chính thức bị Tòa án Hiến pháp Palestine ra quyết định giải thể cuối năm 2018.

Ông Abbas, người đắc cử tổng thống năm 2005 với nhiệm kỳ 4 năm, tiếp tục điều hành đất nước bằng các sắc lệnh trong suốt gần 2 thập kỷ sau khi nhiệm kỳ kết thúc, do các cuộc bầu cử kế tiếp liên tục bị trì hoãn. Lần gần nhất PA lên kế hoạch tổ chức bầu cử là năm 2021, nhưng kế hoạch đó bị hủy sau khi Israel từ chối cho phép người Palestine ở Đông Jerusalem tham gia bỏ phiếu - một điều kiện mà giới lãnh đạo Palestine coi là bắt buộc để đảm bảo tính đại diện toàn vẹn của cuộc bầu cử.

Tổng thống Palestine, ông Mahmoud Abbas. Ảnh: World Economic Forum

Sắc lệnh lần này là bước đi mới nhất trong một chuỗi cải tổ thể chế mà ông Abbas đã xúc tiến từ đầu năm nay. Tháng 2, ông ban hành một bản hiến pháp lâm thời - trong đó quy định lại các vấn đề về căn cước dân tộc, quyền công dân và bầu cử - nhằm bổ sung cho Luật Cơ bản vốn chỉ được sửa đổi lần cuối năm 2005.

Tháng 4, các địa phương ở Bờ Tây và một đô thị tại Gaza (thành phố Deir al-Balah) đã tổ chức bầu cử hội đồng thị chính, được xem như một phép thử cho quy trình bầu cử toàn quốc sắp tới. Đến tháng 6, ông Abbas ký thêm một sắc lệnh ấn định ngày 1/11 cho cuộc bầu cử Hội đồng Dân tộc Palestine (PNC) - cơ quan lập pháp của Tổ chức Giải phóng Palestine (PLO), đại diện cho toàn bộ người Palestine cả trong lẫn ngoài các vùng lãnh thổ bị chiếm đóng.

Cùng sắc lệnh đó, số ghế trong PLC được nâng từ 132 lên 200, tỷ lệ ứng viên nữ trong danh sách bầu cử phải đạt tối thiểu 1/3, còn độ tuổi tối thiểu để ứng cử được hạ từ 28 xuống 23. Bầu cử tổng thống, theo sắc lệnh mới nhất, sẽ được tổ chức riêng vào quý I-2027.

Như vậy, chỉ trong vòng chưa đầy nửa năm, chính quyền Palestine đã đi từ việc sửa đổi khung pháp lý, thử nghiệm bầu cử cấp cơ sở, đến việc ấn định lịch trình cụ thể cho 2 cuộc bầu cử cấp quốc gia. Đây là một trong những giai đoạn cải tổ thể chế diễn ra dồn dập nhất của PA kể từ sau Hiệp định Oslo.

Người Palestine bỏ phiếu trong cuộc bầu cử hội đồng địa phương tại thành phố Deir al-Balah, Gaza hôm 26/4. Ảnh: Lmfm_radio958

Từ ngừng bắn tại Gaza đến làn sóng công nhận PA

Bối cảnh khiến chuỗi cải tổ này tăng tốc gắn liền trực tiếp với diễn biến ở Gaza. Lệnh ngừng bắn do Mỹ làm trung gian, có hiệu lực từ tháng 10/2025, đã mở ra giai đoạn hậu chiến với nhiều điều khoản còn dang dở: rút quân đội Israel, giải giáp Hamas, triển khai một ủy ban kỹ trị tạm quyền tại Gaza cùng lực lượng ổn định quốc tế (ISF).

Giai đoạn 2 của thỏa thuận bắt đầu từ tháng 1 năm nay, nhưng đến nay nhiều nội dung then chốt vẫn chưa được thực thi đầy đủ, trong khi cả Israel và Hamas liên tục cáo buộc lẫn nhau vi phạm cam kết.

Trong bối cảnh đó, Mỹ, Liên minh châu Âu (EU) và các nước Arab đều bày tỏ quan điểm rằng một “chính quyền Palestine được cải tổ” cần đứng ra quản lý cả Bờ Tây lẫn Gaza sau chiến tranh, thay vì để khoảng trống quyền lực kéo dài.

Đầu tháng này, Hamas tuyên bố sẽ giải thể chính quyền của mình tại Gaza và chuyển giao quyền điều hành cho ủy ban kỹ trị nói trên - một động thái được xem là nhằm gỡ nút thắt cho tiến trình ngừng bắn, đồng thời gián tiếp củng cố vị thế của PA như đầu mối chính danh duy nhất đại diện người Palestine.

Hamas tuyên bố sẽ giải thể chính quyền của mình tại Gaza và chuyển giao quyền điều hành cho ủy ban kỹ trị. Ảnh: NYT

Động lực cho quyết định của PA còn đến từ một hướng khác: mặt trận ngoại giao. Tháng 6 năm ngoái, ông Abbas gửi thư cho Tổng thống Pháp Emmanuel Macron, cam kết tổ chức bầu cử dưới sự giám sát quốc tế. Ông Macron khi đó đánh giá đây là tín hiệu cho thấy Palestine sẵn sàng thúc đẩy giải pháp 2 nhà nước.

Đáp lại cam kết này, Pháp chính thức công nhận Nhà nước Palestine vào tháng 9, kéo theo một loạt quốc gia phương Tây khác - gồm Anh, Canada và Australia - cũng lần lượt đưa ra quyết định tương tự trong cùng tháng. EU, vốn là nhà tài trợ tài chính lớn cho PA, tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu cải tổ thể chế như điều kiện đi kèm cho các khoản hỗ trợ, đồng thời bày tỏ ủng hộ tiến trình bầu cử.

Theo bà Nour Odeh, phóng viên thường trú của Al Jazeera tại Ramallah, người theo dõi chính trường Palestine trong nhiều năm, việc ấn định ngày bầu cử thực chất là kết quả của các cuộc đối thoại giữa lãnh đạo Palestine với những nước có ảnh hưởng lớn. Bà nhận định Pháp, Saudi Arabia và một số nước khác “muốn thấy sự thay đổi, hay điều họ gọi là cải tổ” tại PA, xem đó như điều kiện để cung cấp những khoản hỗ trợ mà chính quyền này đang rất cần.

Thế nên, không ngạc nhiên khi chuỗi sự kiện đang diễn ra theo một trình tự có tính hệ quả rõ ràng: ngừng bắn tại Gaza tạo ra nhu cầu cấp thiết về một chính quyền hậu chiến có đủ tính chính danh; cam kết cải tổ của ông Abbas với Pháp mở đường cho làn sóng công nhận nhà nước Palestine; làn sóng công nhận đó, đến lượt nó, lại tạo thêm động lực chính trị để PA đẩy nhanh các bước cụ thể hóa cam kết bằng những sắc lệnh bầu cử liên tiếp trong nửa đầu năm nay.

Thách thức từ thực địa và câu hỏi về tính khả thi

Dù khung pháp lý và lịch trình đã được thiết lập, việc tổ chức một cuộc bầu cử trên toàn bộ lãnh thổ Palestine - bao gồm Đông Jerusalem, Bờ Tây và Gaza - vẫn đối diện những rào cản không nhỏ, phần lớn xuất phát từ thực trạng chiếm đóng quân sự và hậu quả chiến tranh kéo dài.

Tại Gaza, gần 2 triệu người, tương đương khoảng 90% dân số trước chiến tranh, đã phải rời bỏ nơi ở kể từ khi xung đột giữa Israel và Hamas bùng phát tháng 10/2023, nhiều người trong số đó đã phải di tản nhiều lần. Hạ tầng dân sự, bao gồm các cơ sở có thể phục vụ công tác bầu cử, chịu thiệt hại nặng nề sau gần 2 năm giao tranh.

Trụ sở của Hội đồng Lập pháp Palestine tại Ramallah, Bờ Tây. Ảnh: Wikipedia

Việc tổ chức một cuộc bỏ phiếu quy mô toàn dân trong điều kiện dân cư ly tán và hạ tầng đổ nát như vậy là một bài toán hậu cần phức tạp, ngay cả khi có sự hỗ trợ từ các tổ chức quốc tế.

Ở Đông Jerusalem, tiền lệ năm 2021 vẫn còn nguyên giá trị tham chiếu: khi đó, việc Israel từ chối cho phép bỏ phiếu tại khu vực này là nguyên nhân trực tiếp khiến kế hoạch bầu cử bị hủy bỏ vào phút chót.

Sắc lệnh mới của ông Abbas vẫn khẳng định bầu cử sẽ diễn ra tại “Đông Jerusalem, Bờ Tây và Dải Gaza”, nhưng chưa có gì đảm bảo lập trường của Israel đối với khu vực này sẽ thay đổi so với 5 năm trước.

Cũng cần đặt trong bối cảnh rằng cuộc bầu cử của Israel dự kiến được tổ chức muộn nhất vào ngày 27/10, tức trước thời điểm bầu cử lập pháp Palestine hơn 1 tháng. Kết quả và thành phần chính phủ mới của Israel, vì vậy, nhiều khả năng sẽ có ảnh hưởng trực tiếp đến việc liệu các điều kiện hậu cần và an ninh cho cuộc bầu cử Palestine có được đảm bảo hay không, đặc biệt tại khu vực Đông Jerusalem.

Ủy ban Bầu cử Trung ương Palestine được cho là đã bắt đầu công tác chuẩn bị kỹ thuật và hậu cần, phối hợp với các lực lượng chính trị trong nước, nhằm bảo đảm tiến trình bầu cử diễn ra minh bạch dưới sự giám sát của cả trong nước lẫn quốc tế. Tuy nhiên, giới quan sát khu vực vẫn giữ thái độ thận trọng, một phần bởi tiền lệ hủy bầu cử năm 2021, một phần bởi những biến số an ninh và ngoại giao vẫn chưa ngã ngũ ở cả Gaza lẫn Bờ Tây.

Nhìn tổng thể, cuộc bầu cử lập pháp của Palestine, dự kiến vào tháng 11 tới, có diễn ra đúng như lịch trình hay không và diễn ra trên phạm vi toàn vẹn lãnh thổ như tuyên bố của PA hay không, sẽ là phép thử quan trọng cho một câu hỏi lớn hơn. Đó là liệu tiến trình chính trị hậu chiến ở Palestine có thực sự đi vào giai đoạn tái thiết thể chế, hay tiếp tục vấp phải những rào cản thực địa đã từng khiến các nỗ lực tương tự trước đây phải dừng lại giữa chừng?

Nguyễn Khánh