Nông nghiệp Việt trước ngưỡng chuyển đổi lớn

Dữ liệu trở thành nền tảng của sản xuất nông nghiệp

Tại hội thảo “Nông nghiệp thông minh” do Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam phối hợp Tạp chí Một Thế Giới tổ chức ngày 17/4, vấn đề dữ liệu được đặt ở vị trí trung tâm của quá trình chuyển đổi.

Nông nghiệp Việt Nam đang sở hữu lượng dữ liệu lớn nhưng phân tán ở nhiều cấp, nhiều ngành và thiếu chuẩn chung. Điều này khiến việc khai thác còn hạn chế, đặc biệt trong quản lý sản xuất, dự báo thị trường và điều hành chuỗi cung ứng. PGS.TS. Đỗ Văn Hùng nhận định: “Dữ liệu sạch và được quản trị hiệu quả chính là hệ mạch của nông nghiệp hiện đại, giúp nâng cao năng suất, gia tăng giá trị và tối ưu hóa toàn bộ chuỗi sản xuất”.

Theo ông Hùng, yêu cầu đặt ra là xây dựng một hệ sinh thái dữ liệu thống nhất, có khả năng liên thông và chia sẻ giữa các chủ thể. Khi dữ liệu được chuẩn hóa và kết nối, quá trình ra quyết định sẽ dựa trên thông tin đầy đủ thay vì kinh nghiệm riêng lẻ. Nhiều quốc gia đã phát triển các nền tảng dữ liệu nông nghiệp tích hợp trí tuệ nhân tạo và học máy. Các hệ thống này cho phép dự báo năng suất, theo dõi sâu bệnh, phân tích nhu cầu thị trường và điều chỉnh sản xuất theo thời gian thực. Việt Nam đang trong giai đoạn đầu tiếp cận các mô hình này.

Các đại biểu tham dự hội thảo

Đề xuất về “ngân hàng dữ liệu nông nghiệp” được xem là hướng đi cần thiết. Mô hình này giúp hình thành dòng chảy thông tin liên tục giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người nông dân. Khi dữ liệu trở thành tài sản chung, hiệu quả sử dụng sẽ được nâng lên đáng kể. Việc phát triển hạ tầng dữ liệu cũng tạo điều kiện để hình thành các vùng nguyên liệu lớn, hỗ trợ truy xuất nguồn gốc và đáp ứng yêu cầu của thị trường quốc tế. Đây là yếu tố quan trọng trong bối cảnh xuất khẩu nông sản ngày càng chịu áp lực về tiêu chuẩn.

Công nghệ mở rộng không gian tăng trưởng

Cùng với dữ liệu, công nghệ đang định hình lại cách vận hành của nông nghiệp. Các giải pháp trí tuệ nhân tạo, robot và tự động hóa không còn dừng ở mức thử nghiệm mà bắt đầu đi vào sản xuất thực tế. Chuyên gia kinh tế Nguyễn Hoàng Dũng cho rằng công nghệ cần được nhìn nhận ở vai trò trung tâm: “Trí tuệ nhân tạo và robot phải trở thành nền tảng cốt lõi trong quản trị, dự báo và tối ưu toàn bộ chuỗi giá trị nông nghiệp”

AI có khả năng xử lý dữ liệu lớn, hỗ trợ dự báo sản lượng, phân tích xu hướng tiêu dùng và quản lý rủi ro. Robot giúp tự động hóa các công đoạn sản xuất, nâng cao độ chính xác và giảm phụ thuộc vào lao động thủ công. Khi các công nghệ này được kết nối, toàn bộ hệ thống sản xuất vận hành trên nền tảng số.

Một hướng đi được đề cập là tái cấu trúc mô hình liên kết theo hướng mở rộng, trong đó tri thức và truyền thông đóng vai trò điều phối. Sự kết nối giữa Nhà nước, doanh nghiệp, nhà khoa học và nông dân giúp nâng cao hiệu quả triển khai công nghệ. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, công nghệ còn hỗ trợ nông nghiệp thích ứng tốt hơn với điều kiện tự nhiên.

GS. Nguyễn Kim Lợi của Trường Đại học Nông Lâm chia sẻ: “Công nghệ GIS và dữ liệu không gian cho phép lập bản đồ, phân tích và dự báo, từ đó hỗ trợ sản xuất và quản lý tài nguyên hiệu quả hơn”.

Theo ông, việc ứng dụng GIS kết hợp với viễn thám và các công nghệ số giúp theo dõi độ phì nhiêu của đất, dự báo hạn hán, phát hiện sâu bệnh và tối ưu hóa mô hình canh tác. Đây là nền tảng quan trọng để phát triển nông nghiệp chính xác. Các giải pháp công nghệ cũng mở rộng khả năng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu. Sản phẩm nông nghiệp có thể được truy xuất nguồn gốc, kiểm soát chất lượng và đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế. Điều này góp phần nâng cao giá trị xuất khẩu và xây dựng thương hiệu quốc gia.

Các diễn giả chia sẻ tại hội thảo

Khai thông nguồn lực để tăng tốc chuyển đổi

Dù định hướng đã rõ, việc triển khai nông nghiệp thông minh vẫn còn chậm so với tiềm năng. Một trong những nguyên nhân chính nằm ở cơ chế và cách tổ chức nguồn lực. Hiện diện tích canh tác hữu cơ của Việt Nam mới đạt khoảng 174.000 ha, chiếm 1,4% tổng diện tích đất nông nghiệp. Con số này cho thấy mức độ ứng dụng khoa học kỹ thuật còn khiêm tốn. Trong khi đó, ngành nông nghiệp sở hữu hơn 11.400 nhà khoa học, 21 tổ chức nghiên cứu và quỹ đất lớn. Việc khai thác nguồn lực này chưa tương xứng với quy mô hiện có.

Ông Doãn Văn Chiến - đại diện Trung tâm Khuyến nông Quốc gia khu vực Đồng bằng sông Cửu Long nhận định: “Chuyển đổi số giúp nâng cao năng suất, thích ứng với biến đổi khí hậu, giảm phát thải và minh bạch hóa chuỗi giá trị. Năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam nhờ đó được cải thiện rõ rệt. Để phát huy hiệu quả, cần sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người dân. Hệ thống khuyến nông giữ vai trò quan trọng trong việc chuyển giao công nghệ và đào tạo kỹ năng cho nông dân”.

Ở cấp độ chính sách, định hướng phát triển đã được xác lập rõ với việc coi khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là động lực chính. Quá trình này gắn với mục tiêu xây dựng hệ sinh thái nông nghiệp số và nâng cao giá trị gia tăng. Trong giai đoạn tới, việc phát triển nguồn nhân lực số trở thành yếu tố then chốt. Nông dân cần được tiếp cận kiến thức công nghệ, doanh nghiệp cần nâng cao năng lực quản trị, còn hệ thống nghiên cứu cần gắn chặt với thực tiễn sản xuất. Việc thu hút đầu tư vào công nghệ cao cũng đóng vai trò quan trọng. Khi dòng vốn được định hướng đúng, các dự án nông nghiệp quy mô lớn, ứng dụng công nghệ sẽ có điều kiện phát triển nhanh hơn.

Thực tế cho thấy nền tảng của nông nghiệp Việt Nam vẫn vững. Tỷ lệ sử dụng giống lúa chất lượng cao đạt trên 80%, xuất khẩu gạo duy trì ở mức hơn 7 triệu tấn mỗi năm. Đây là cơ sở để ngành bước sang giai đoạn phát triển mới.

Chuyển đổi sang nông nghiệp thông minh không chỉ giúp tăng năng suất mà còn tạo ra giá trị bền vững. Khi dữ liệu được kết nối, công nghệ được ứng dụng và hệ thống vận hành hiệu quả, nông nghiệp Việt Nam có thể nâng cao vị thế trên thị trường quốc tế và tạo nền tảng cho tăng trưởng dài hạn.

Văn Tùng