Những nút thắt trong đề xuất mở lại eo biển Hormuz của Iran

Ngoại trưởng Iran Seyed Abbas Araghchi phát biểu tại cuộc họp ở Tehran. Ảnh: IRNA/TTXVN

Theo truyền thông quốc tế, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi ngày 18/10 cho biết Tehran vẫn duy trì đề xuất mở lại eo biển Hormuz trong 7 ngày. Phát biểu tại Baghdad, nơi ông tham dự cuộc họp của Tổ chức Hợp tác Hồi giáo, ông cho biết Tehran đang xem xét phản hồi từ Washington, đồng thời bày tỏ hoài nghi về thiện chí của Mỹ.

Bất đồng chủ chốt nằm ở thứ tự ưu tiên trên bàn đàm phán. Washington muốn giải quyết chương trình hạt nhân Iran ngay từ đầu, trong khi Tehran cho rằng các cuộc thương lượng trước hết cần tập trung vào việc mở lại Hormuz và khôi phục an ninh trên tuyến hàng hải này.

Đầu tháng 10, Phó tổng thống Mỹ JD Vance tuyên bố Iran phải cắt giảm đáng kể năng lực làm giàu uranium để đáp ứng yêu cầu của Washington và chấm dứt xung đột. Tuy nhiên, cách tiếp cận này khác với trình tự mà Tehran đề xuất, trong đó việc khôi phục lưu thông qua eo biển được đặt ở vị trí ưu tiên.

Kế hoạch 7 ngày được ông Araghchi công bố hồi tháng 9, bên lề kỳ họp Đại hội đồng Liên hợp quốc tại New York. Theo đó, các hoạt động thù địch trên toàn bộ các mặt trận trong khu vực, bao gồm cả hoạt động của Israel tại Liban và Gaza, phải chấm dứt trong thời gian triển khai kế hoạch.

Iran đồng thời yêu cầu Mỹ miễn áp dụng trừng phạt đối với dầu mỏ của nước này, giải phóng các tài sản bị phong tỏa ước tính trị giá ít nhất 12 tỷ USD và dỡ bỏ phong tỏa hải quân. Theo đề xuất được trình bày khi đó, eo biển Hormuz sẽ mở lại vào ngày thứ sáu. Ông Araghchi khẳng định Iran có thể bắt đầu thực hiện ngay khi Mỹ chấp thuận.

Việc khôi phục vận tải qua Hormuz được Tehran gắn với một loạt nhượng bộ về kinh tế và quân sự, cùng yêu cầu chấm dứt giao tranh ở những mặt trận khác. Phạm vi của đề xuất vì thế rộng hơn vấn đề an ninh hàng hải giữa Mỹ và Iran.

Tehran cho biết đã nhận được phản hồi từ Washington. Tuy nhiên, quan chức an ninh hàng đầu Iran cho rằng đàm phán đã đình trệ do Mỹ chưa giải quyết đầy đủ 7 điều kiện mà Tehran đưa ra để mở lại eo biển Hormuz.

Một nút thắt khác là nền tảng của đề xuất. Ông Araghchi cho biết kế hoạch được xây dựng dựa trên các cam kết trong bản ghi nhớ mà Mỹ và Iran thống nhất hồi tháng 6. Tuy nhiên, chính quyền Tổng thống Donald Trump từng tuyên bố sẽ không quay lại thỏa thuận này.

Bản ghi nhớ tháng 6 quy định gia hạn thêm 60 ngày đối với lệnh ngừng bắn được công bố hồi tháng 4. Kỳ vọng khi đó là trong thời gian hai bên thương lượng một thỏa thuận cuối cùng, Mỹ sẽ cấp miễn trừ trừng phạt cho hoạt động xuất khẩu dầu Iran, còn lưu thông qua Hormuz từng bước trở lại mức trước chiến sự.

Văn kiện cũng đề cập việc Iran và Oman xác định cách quản lý hoạt động hàng hải qua eo biển, đồng thời yêu cầu Israel ngừng các hoạt động quân sự tại Liban. Đây cũng là những vấn đề cho thấy việc thực hiện thỏa thuận liên quan đến nhiều bên và nhiều mặt trận trong khu vực.

Tuy nhiên, thỏa thuận vấp phải chỉ trích từ cả đảng Cộng hòa và đảng Dân chủ tại Mỹ, rồi đổ vỡ vào đầu tháng 7, với các cáo buộc rằng cả hai phía đều vi phạm cam kết. Dù Washington tuyên bố không quay lại thỏa thuận cũ, giới chức Iran vẫn tiến hành các cuộc trao đổi ngoại giao với Mỹ bên lề Đại hội đồng Liên hợp quốc hồi tháng 9.

Thời điểm đạt được thỏa thuận cũng trở thành vấn đề gây tranh cãi. Ông Araghchi từng nhận định sẽ tốt hơn nếu hai bên đạt thỏa thuận trước cuộc bầu cử giữa kỳ Mỹ vào tháng 11, song khẳng định Tehran không vội vàng.

Trong khi đó, phát biểu tại Đại hội đồng Liên hợp quốc, Tổng thống Trump cáo buộc Iran trì hoãn việc đạt thỏa thuận để chờ kết quả bầu cử. Theo ông, Tehran hy vọng đảng Cộng hòa sẽ mất quyền kiểm soát Quốc hội sau cuộc bỏ phiếu ngày 3/11. Những phát biểu này cho thấy hai bên còn bất đồng về động cơ và mức độ sẵn sàng thỏa hiệp của nhau.

Triển vọng mở lại Hormuz có ý nghĩa lớn đối với thị trường năng lượng. Trước chiến sự, tuyến đường biển hẹp nằm giữa Iran và Oman này đảm nhiệm khoảng một phần năm thương mại dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu.

Với Iran, đạt được thỏa thuận còn mang ý nghĩa kinh tế trong nước. Chiến sự kéo dài đã khiến nền kinh tế chịu sức ép nghiêm trọng, trong khi giá thực phẩm tăng mạnh, tình trạng thiếu thuốc men và những gián đoạn thường xuyên trong hoạt động thương mại ảnh hưởng đến đời sống của phần lớn người dân.

Hải Trần/Báo Tin tức và Dân tộc