Những nhầm lẫn về khói thuốc cần tránh

Thạc sĩ, bác sĩ Ninh Thị Phương Mai – Khoa Nội Nhi tổng hợp, Bệnh viện E trao đổi cùng sinh viên về tác hại của thuốc lá, thuốc lá điện tử. Ảnh ĐT.

Để hiểu hơn vấn đề này, PV Báo Giáo dục và Thời đại đã có cuộc phỏng vấn với Thạc sĩ, bác sĩ Ninh Thị Phương Mai – Khoa Nội Nhi tổng hợp, Bệnh viện E.

PV: Theo bác sĩ, tác hại của thuốc lá, thuốc lá điện tử đến sức khỏe của học sinh là gì?

Bác sĩ Ninh Thị Phương Mai: Khi nói đến học sinh, chúng ta đang nói đến những cơ thể chưa phát triển hoàn thiện. Tác hại của thuốc lá truyền thống và đặc biệt là thuốc lá điện tử (vape/pod) lên nhóm này là tàn khốc hơn người lớn rất nhiều như:

Tổn thương não bộ vĩnh viễn: Nicotine can thiệp trực tiếp vào quá trình xây dựng các khớp nối thần kinh, làm suy giảm trí nhớ, giảm khả năng tập trung, gây rối loạn lo âu và làm giảm khả năng kiểm soát xung động của các em.

Theo báo cáo của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) và Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH), Não bộ của thanh thiếu niên vẫn đang phát triển cho đến năm 25 tuổi.

Nicotine bám vào các thụ thể acetylcholine nicotinic trong não trẻ, làm thay đổi vĩnh viễn cấu trúc khớp nối thần kinh. Nghiên cứu chỉ ra thanh thiếu niên hút thuốc có nguy cơ mắc rối loạn lo âu và trầm cảm cao gấp 2-3 lần so với bạn đồng trang lứa.

Hủy hoại hệ hô hấp ngay từ khi chúng chưa kịp hoàn thiện: Phổi của trẻ vị thành niên vẫn đang trong giai đoạn phát triển màng phổi và phế nang. Hút thuốc gây viêm đường thở mạn tính, làm suy giảm chức năng phổi sớm.

Các em dễ mắc hen suyễn, viêm phế quản và các bệnh nhiễm trùng hô hấp nặng. Nhiều loại tinh dầu thuốc lá điện tử chứa một hóa chất tạo mùi bơ có tên Diacetyl.

Hiệp hội Phổi Hoa Kỳ đã cảnh báo hóa chất này gây ra bệnh Viêm tiểu phế quản tắc nghẽn (Bronchiolitis Obliterans). Đây là tình trạng các phế nang bị sẹo hóa không thể phục hồi, khiến bệnh nhân ho khan, khó thở mạn tính và không có thuốc chữa đặc hiệu ngoài ghép phổi.

Thạc sĩ, bác sĩ Ninh Thị Phương Mai.

Hội chứng tổn thương phổi cấp tính (EVALI): Với thuốc lá điện tử, các hóa chất tạo mùi (như diacetyl), kim loại nặng và Vitamin E acetate khi bị nung nóng sẽ tạo ra các hạt siêu mịn đi sâu vào phổi. Đã có rất nhiều ca học sinh phải nhập viện thở máy vì tổn thương phổi cấp do thuốc lá điện tử. Theo thống kê của CDC, trong đợt bùng phát EVALI (Tổn thương phổi cấp do sử dụng thuốc lá điện tử), có tới 15% bệnh nhân nhập viện là dưới 18 tuổi.

Nguyên nhân cốt lõi được khoa học xác định là do sự hiện diện của Vitamin E Acetate (Tocopheryl acetate) trong tinh dầu bị đốt nóng, tạo thành lớp màng bao phủ và làm tê liệt các phế nang.

Nhiều người lầm tưởng chỉ người trực tiếp ngậm điếu thuốc mới chịu hậu quả. Y học thực chứng đã chứng minh điều ngược lại. Các em học sinh vô tình hít phải khói thuốc từ bạn bè (trong nhà vệ sinh, góc khuất sân trường) hay từ người lớn đôi khi phải gánh chịu những tổn thương hô hấp nặng nề không kém. Buồng phổi của các em nhỏ hơn, nhịp thở nhanh hơn người lớn, do đó lượng độc tố hít vào tỷ lệ thuận với trọng lượng cơ thể là rất lớn.

Việc phơi nhiễm thụ động làm tăng đột biến nguy cơ bùng phát các cơn hen suyễn cấp tính, viêm đường hô hấp dưới (viêm phế quản, viêm phổi) và đặc biệt là bệnh viêm tai giữa ứ dịch mãn tính ở lứa tuổi học đường.

Rất nhiều học sinh và cả phụ huynh chủ quan cho rằng khói vape/pod chỉ là "hơi nước có mùi thơm" và vô hại với người xung quanh. Sự thật y khoa là luồng khí thở ra từ người hút thuốc lá điện tử chứa một lượng lớn các hạt siêu mịn, hợp chất hữu cơ dễ bay hơi và kim loại nặng (như niken, chì). Người đứng cạnh hít phải luồng khí này bị kích ứng đường thở, viêm phế nang và hoàn toàn có thể dương tính với các xét nghiệm nồng độ chất gây nghiện trong máu.

Mối nguy hiểm tàng hình mang tên "Khói thuốc bậc 3": Đây là khái niệm y khoa chỉ những hóa chất độc hại (nicotine, kim loại nặng) đọng lại trên quần áo, tóc, da của người hút, cũng như bám vào rèm cửa, ghế sofa, hay bàn ghế lớp học sau khi điếu thuốc đã tàn. Dù không còn ngửi thấy mùi khói, các học sinh khác khi ngồi cùng bàn hoặc sinh hoạt trong không gian đó vẫn bị phơi nhiễm độc tính từ từ, gây suy giảm chức năng nội mạc mạch máu theo thời gian.

Ngoài ra, trẻ còn có nguy cơ bị ảnh hưởng tiêu cực đến tâm lý và nhận thức: Sống và học tập trong môi trường có khói thuốc thụ động khiến não bộ của trẻ luôn trong trạng thái bị kích thích nhẹ bởi các hóa chất lạ. Điều này dẫn đến sự căng thẳng thần kinh, giảm sút khả năng tập trung trên lớp, và nguy hiểm nhất là tạo ra sự "bình thường hóa" hình ảnh khói thuốc trong tiềm thức, biến các em từ nạn nhân thụ động thành người chủ động hút thuốc trong tương lai.

Nghiên cứu từ Viện Lạm dụng Ma túy Quốc gia Hoa Kỳ (NIDA) chứng minh thuốc lá/thuốc lá điện tử có vai trò như một "chất dẫn": Não bộ đã quen với sự kích thích của nicotine sẽ dễ dàng khao khát các chất gây nghiện mạnh hơn. Dữ liệu cho thấy học sinh sử dụng thuốc lá điện tử có nguy cơ chuyển sang hút thuốc lá truyền thống hoặc sử dụng cần sa cao gấp 3-4 lần. Do đó, việc nhà trường ngăn chặn sớm vape/pod chính là ngăn chặn ma túy học đường.

PV: Theo bác sĩ, đối với học sinh nghiện thuốc lá cần có các biện pháp cai thuốc ra sao?

Bác sĩ Ninh Thị Phương Mai: Cai thuốc lá cho thanh thiếu niên không thể áp dụng máy móc phác đồ của người lớn. Sự phối hợp phải tinh tế và dựa trên tâm lý học đường:

Ưu tiên liệu pháp tâm lý tư vấn nhận thức hành vi (CBT): Theo Hướng dẫn lâm sàng của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), tư vấn nhận thức hành vi CBT là can thiệp đầu tay và bắt buộc. Các nghiên cứu lâm sàng trên tạp chí Pediatrics cho thấy: thanh thiếu niên được can thiệp CBT kết hợp hỗ trợ từ trường học có tỷ lệ cai thuốc thành công sau 6 tháng cao hơn 40% so với nhóm tự cai. Chúng tôi không dùng thuốc ngay lập tức mà để các chuyên gia tâm lý giúp trẻ nhận diện "yếu tố kích gợi" (stress học tập, áp lực từ bạn bè). Sau đó, dạy các em kỹ năng đối phó và từ chối.

Liệu pháp thay thế Nicotine (NRT): Hiện tại, Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) chưa phê duyệt bất kỳ sản phẩm NRT (miếng dán, kẹo cao su nicotine) nào cho người dưới 18 tuổi. Việc sử dụng NRT cho học sinh hiện nay là chỉ định ngoài nhãn và bác sĩ nhi khoa chỉ áp dụng cho những ca nghiện nicotine thể nặng, kèm theo giám sát nồng độ chặt chẽ để tránh nguy cơ ngộ độc nicotine cấp tính.

Mạng lưới đồng hành: Quá trình cai nghiện cần có sự đồng hành tích cực từ gia đình và nhà trường để tạo ra một môi trường hoàn toàn không khói thuốc, tránh việc các em tái nghiện khi quay lại trường lớp.

PV: Đứng ở góc độ chuyên môn, theo bác sĩ làm sao để phát hiện sớm tình trạng học sinh nghiện thuốc lá?

Bác sĩ Ninh Thị Phương Mai: Việc phát hiện sớm mang tính quyết định. Dưới góc độ chuyên môn, phụ huynh và giáo viên có thể nhận biết qua các dấu hiệu lâm sàng và hành vi sau:

Dấu hiệu thể chất: Trẻ hay ho khan kéo dài, thường xuyên hắng giọng, hụt hơi khi học thể dục. Đặc biệt với thuốc lá điện tử (thường chứa Propylene Glycol hút ẩm), trẻ sẽ hay bị khô miệng, khát nước liên tục, hoặc thậm chí chảy máu cam không rõ nguyên nhân do niêm mạc mũi bị khô.

Sàng lọc y tế chuyên sâu: Thay vì dựa vào cảm tính, y học sử dụng xét nghiệm Cotinine – một chất chuyển hóa chính của nicotine trong gan. Khác với nicotine có chu kỳ bán rã rất ngắn (chỉ khoảng 2 giờ), cotinine tồn tại trong máu, nước tiểu và nước bọt của học sinh từ 1 đến 3 ngày (thậm chí lâu hơn ở người hút thường xuyên). Một que test nhanh cotinine nước tiểu tại phòng y tế học đường có độ nhạy và độ đặc hiệu lên tới 95%, cung cấp bằng chứng y khoa không thể chối cãi.

Dấu hiệu hành vi và đồ vật: Trẻ thường xuyên kiếm cớ vào nhà vệ sinh, cáu gắt bất thường khi phải ngồi quá lâu trong một không gian kín (triệu chứng vã thuốc). Trong balo của trẻ có thể xuất hiện các vật dụng kỳ lạ trông như USB, bút bi, hoặc trên người/phòng ngủ có mùi hương liệu trái cây, mùi kẹo ngọt rất nồng.

Xin cảm ơn bác sĩ đã trả lời PV!

Đức Duy