Những 'lá chắn số' bảo vệ người dùng khỏi lừa đảo trực tuyến

Không gian mạng an toàn bắt đầu từ điểm tựa công nghệ. Khi nền tảng nâng cao các tính năng an toàn, người dùng được trao quyền để tự tin cầm lái hành trình số của chính mình.

Ngắt cuộc gọi video sau 2 tiếng trò chuyện với mẹ, anh Hải (27 tuổi) ngả lưng trên chiếc giường ở căn gác trọ lửng, thở dài. Từ ngày đọc tin tức về vụ lừa đảo “hợp đồng kỳ nghỉ” hướng đến người cao tuổi, anh thường xuyên gọi về cho mẹ.

Cách nhau 700 cây số, hàng năm chỉ về mỗi dịp Tết, anh Hải hiểu nỗi cô đơn của mẹ khi sống xa con cái. Song, đi kèm sự thấu hiểu ấy là nỗi lo lắng. Cứ mỗi tối, sau giờ tan làm, anh tranh thủ gọi để “dạy” mẹ về công nghệ và cách phòng tránh lừa đảo.

“Tập cho mẹ làm quen, để lúc có vấn đề thì mẹ biết cách tự phòng tránh, chứ mình đâu có kiểm soát hết được,” anh Hải tâm sự.

Nỗi lo của anh Hải hoàn toàn có cơ sở. Theo báo cáo của Cục Cảnh sát hình sự, Bộ Công an, trong giai đoạn 2020-2025, Việt Nam ghi nhận 24.295 vụ lừa đảo trực tuyến với hơn 45 kịch bản phổ biến, gây ra mức thiệt hại kinh tế khổng lồ lên tới gần 40.000 tỷ đồng.

Đằng sau những thiệt hại ấy là một cơ chế lừa đảo được tính toán kỹ lưỡng. Bằng cách thu thập dữ liệu kỹ thuật số, tội phạm mạng phác họa chân dung tâm lý nạn nhân, từ đó thiết kế các kịch bản lừa đảo cá nhân hóa. Sự cô đơn của người cao tuổi, tâm lý mong muốn khẳng định tài chính của người trẻ hay trạng thái thiếu hiểu biết trước các thủ tục hành chính phức tạp đều có thể trở thành dữ liệu phục vụ cho mục đích lừa đảo.

Cộng hưởng với sự phát triển vượt bậc của công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI), các hình thức lừa đảo cũng phức tạp hơn. Theo Báo cáo Gian lận Danh tính (Identity Fraud Report) của nền tảng xác thực Sumsub, số lượng các vụ lừa đảo có sử dụng deepfake để giả mạo danh tính người dùng tăng gấp 10 lần trên toàn cầu, riêng khu vực châu Á - Thái Bình Dương (APAC) ghi nhận mức tăng vọt 1.530%.

Bài toán về kiến tạo một “phòng tuyến số” cho người dùng không chỉ là thách thức của cơ quan chức năng mà còn của các tập đoàn công nghệ trong công tác quản trị nền tảng.

Nhìn lại một thập kỷ qua, rủi ro trên không gian mạng đã trải qua những giai đoạn phát triển leo thang. Nếu trước đây, các thủ đoạn chỉ dừng lại ở những tin nhắn rác hay email trúng thưởng được rải hàng loạt, thì theo dự báo của Báo Chính phủ, 2026 là năm chúng ta bước vào giai đoạn “Trí tuệ nhân tạo (AI) hóa”. Thông tin chuyển từ hình thức bị giả mạo sang khả năng bị mô phỏng toàn diện.

Nói đơn giản, người dùng sẽ bắt gặp những “nhân vật ảo” có khuôn mặt, giọng nói và cách hành văn y hệt người thân hay đối tác. Thậm chí, những “nhân vật” này có thể tự động trả lời, xuất hiện trên video call và kiên nhẫn dẫn dắt người dùng qua cả một quy trình lừa đảo phức tạp.

Thường xuyên dùng điện thoại để giải trí, bà Lâm (64 tuổi) cũng từng gặp phải trường hợp tương tự: “Có những hôm người ta gọi tới, mặc đồ cán bộ đường hoàng rồi đọc tên, số nhà của tôi đầy đủ rồi bắt nộp phạt. Nếu không bình tĩnh lại để nhận diện, có lẽ tôi cũng đã tin theo”, bà bộc bạch.

Không chỉ tinh vi về mặt hình thức, quy mô của các vụ lừa đảo cũng có xu hướng tăng. Nếu lừa đảo trước đây chỉ diễn ra ở một nền tảng, thì cách tiếp cận hiện nay cũng được chuyển dịch sang hẳn “hệ sinh thái” lừa đảo liên kết chặt chẽ qua nhiều kênh, với mục đích gia tăng sự tin tưởng từ nạn nhân, đặc biệt trên nền tảng mạng xã hội.

“Có lần, một tài khoản hệt con gái gọi cho tôi và nhờ chuyển tiền đóng học phí. Tôi nghe thì rõ đó là giọng con. Song, nhờ chủ động kiểm tra lại với con gái và lịch đóng học phí, tôi nhanh chóng nhận ra sự bất thường”, anh Tín (54 tuổi) chia sẻ.

Điểm sáng trong mẩu chuyện của anh Tín là dù công nghệ có phát triển đến đâu, quyền kiểm soát cuối cùng vẫn nằm trong tay người dùng khi họ được trang bị tư duy phòng vệ vững vàng. Nhưng nó cũng đặt ra nhiều câu hỏi, rằng bao nhiêu người có đủ sự tỉnh táo để bảo vệ bản thân như anh Tín? Vai trò của nền tảng công nghệ là gì trong việc đồng hành cùng người dùng thay vì để họ tự trở thành một chuyên gia an ninh mạng?

Đã đến lúc các giải pháp an toàn số cần vượt ra khỏi khuôn khổ đơn thuần phát hành cảnh báo mà hướng đến lớp khiên chắn được thiết lập bằng việc nâng cấp tính năng an toàn ngay trong nền tảng. Bởi lẽ, quyền kiểm soát chỉ thực sự được trao cho người dùng khi nền tảng chủ động tạo ra môi trường an toàn mặc định ở những tương tác đầu tiên.

Trên thế giới, tư duy về an toàn thông tin toàn cầu đang trải qua một sự chuyển dịch. Giới công nghệ dần áp dụng “khung trách nhiệm nền tảng”, nơi các nhà cung cấp dịch vụ chủ động xây dựng lớp phòng thủ và trao quyền kiểm soát cho người dùng thay vì để họ đơn độc đối mặt với rủi ro.

Các “gã khổng lồ” công nghệ như Google, Apple, Mastercard hay IBM đã và đang chủ động tích hợp cơ chế bảo vệ ngay từ kiến trúc hệ thống gốc (Secure-by-Design). Thông qua việc áp dụng sinh trắc học hành vi vào tầng quản trị, các nền tảng số toàn cầu có khả năng tự động nhận diện các bất thường, từ nhịp gõ bàn phím, góc nghiêng điện thoại đến đồ thị kết nối bất thường, qua đó giúp người dùng hạn chế tương tác với các kịch bản lừa đảo.

Tại Việt Nam, sự chuyển dịch này đang trên đà được cụ thể hóa. Một số nhà mạng đã ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để thiết lập “lá chắn” bảo mật đa tầng, phân tích hành vi và luồng định tuyến để đánh chặn hàng trăm nghìn cuộc gọi rác, cuộc gọi giả mạo mỗi tháng trước khi chúng kịp tiếp cận thiết bị của người dân. Đặc biệt, thông qua tính năng phân tích đồ thị kết nối mạng tự động, hệ thống có khả năng nhận diện các phiên đăng nhập bị hacker chiếm quyền khi phát hiện ra luồng kết nối ồ ạt tới các thiết bị và mạng lạ.

Dưới góc độ nền tảng cho người dùng cuối, Zalo mới đây đã chính thức công bố hợp tác với Google ra mắt Trung tâm an toàn số nhằm tăng cường nhận thức và trang bị kỹ năng cho cộng đồng trong bối cảnh lừa đảo ngày càng phức tạp. Không chỉ được thiết kế như một kho tổng hợp kiến thức, Trung tâm An toàn còn đem đến những công cụ hướng dẫn người dùng chủ động nhận diện, phòng tránh các hình thức lừa đảo trực tuyến. Với mỗi hình thức lừa đảo, trang web đưa ra các gợi ý hành động để người dùng có thể nhận diện các bẫy điển hình.

Nhận diện rủi ro chỉ là bước đầu. Người dùng cần những công cụ phòng vệ thực tiễn để chủ động thiết lập an ninh theo nhu cầu của bản thân và tự tin hơn khi sử dụng công nghệ.

Zalo luôn khuyến khích người dùng sử dụng các tính năng được tích hợp trực tiếp trên nền tảng để thiết lập “vùng an toàn” cho bản thân mà không làm đứt gãy sự mượt mà trong giao tiếp. Chỉ với vài thao tác đơn giản, thông qua tính năng Báo xấu (Report), người dùng có thể gửi phản ánh khi phát hiện tài khoản hay tin nhắn có dấu hiệu mạo danh, quấy rối. Trong vòng 1 giờ kể từ khi người dùng phản ánh, đội ngũ Zalo sẽ tiếp nhận và xử lý theo quy trình để ngăn chặn rủi ro lan rộng. Ứng dụng AI trong phần cảnh báo nguy hiểm, Zalo thiết lập sẵn banner với 2 cấp độ màu xám hoặc đen, giúp người dùng dễ dàng nhận diện các tài khoản có khả năng lừa đảo. Từ đó, người dùng có thể cẩn trọng hơn khi giao tiếp với người lạ.

Nền tảng cũng phát triển các tính năng như bảo mật hai lớp, kiểm soát quyền riêng tư (tùy chỉnh ai được xem nhật ký, nhắn tin, hoặc kết bạn), chống chụp màn hình ảnh đại diện nhằm ngăn chặn hành vi sao chép avatar để giả mạo danh tính cá nhân. Việc trao cho người dùng quyền tự thiết lập ranh giới riêng tư không chỉ giúp hạn chế rủi ro bị thu thập dữ liệu trái phép, mà còn góp phần xây dựng thói quen sử dụng mạng xã hội an toàn, có ý thức bảo vệ danh tính số của chính mình.

“An toàn trên không gian Internet cần sự chung tay của toàn xã hội. Bên cạnh việc liên tục đầu tư vào các giải pháp bảo mật trên nền tảng, chúng tôi tin rằng việc nâng cao nhận thức và kỹ năng tự bảo vệ của người dùng cũng quan trọng không kém”, đại diện Zalo, bà Lê Thị Kim Xuyến - Giám đốc Chuyển đổi số Zalo - chia sẻ.

Lừa đảo trực tuyến ngày càng tinh vi cùng với sự phát triển của công nghệ. Tuy nhiên, việc thiết lập một phòng tuyến số kết hợp sức mạnh hạ tầng của các tập đoàn công nghệ và tư duy bảo mật chủ động của người dùng sẽ là cơ sở quan trọng để định hình lại một không gian mạng minh bạch, an toàn và phát triển bền vững.

Như Ý - Xuân Mai - Tú Châu