Những 'khắc tinh' trong bóng tối hàng giả và cuộc chiến bảo vệ niềm tin thị trường

Ngày 14/5/2025, Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo thành lập Tổ công tác đặc biệt đấu tranh, phòng chống hàng giả, hàng nhái và gian lận xuất xứ. Một năm sau, tháng 5/2026, Thủ tướng tiếp tục ban hành Công điện số 38 về việc tập trung chỉ đạo, triển khai quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn và xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Các cán bộ Hải quan triển khai nhiệm vụ và tang vật bị bắt giữ.

Đây là những dấu mốc quan trọng, khẳng định tinh thần không khoan nhượng trước thực trạng hàng hóa vi phạm đang len lỏi từ các sạp hàng truyền thống đến những nền tảng thương mại điện tử xuyên biên giới. Tuy nhiên, để các vi phạm bị phát hiện và đưa ra ánh sáng, bên cạnh nỗ lực của lực lượng chức năng còn có sự đóng góp của một lực lượng đặc biệt: báo chí điều tra.

Khi báo chí trở thành “tai mắt” của thị trường

Trong cuộc chiến chống hàng giả và gian lận thương mại, báo chí không chỉ làm nhiệm vụ phản ánh mà ngày càng trở thành kênh phát hiện sớm các dấu hiệu vi phạm, từ đó các cơ quan chức năng vào cuộc xử lý.

Nhà báo Võ Mạnh Hùng, báo điện tử Vietnamplus (Thông tấn xã Việt Nam), là một trong những gương mặt tiêu biểu với tinh thần sẵn sàng dấn thân vào những đề tài gai góc. Với 15 năm làm báo, anh không tự nhận mình là một "phóng viên điều tra" theo nghĩa nghiệp vụ thuần túy, mà coi mình là người cầm bút chấp nhận mạo hiểm để đi tìm sự thật.

Những loạt bài về tuồn lậu thú rừng xuyên biên giới, gian lận trong khai thác khoáng sản hay những hiểm họa môi trường đánh đổi bằng kinh tế là minh chứng cho sự kiên trì của anh.

Theo nhà báo Võ Mạnh Hùng, cái đích cuối cùng của báo chí không chỉ là phanh phui vụ việc mà phải giải quyết được "điểm nóng", góp phần thay đổi chính sách và quan trọng nhất là mang lại niềm tin cho người dân. Anh quan niệm: "Cho người dân một niềm tin, một hy vọng và một sự thay đổi mà người ta đang mong chờ, đó mới là đích đến cuối cùng của người làm báo".

Những cuộc điều tra này không chỉ phơi bày các thủ đoạn trục lợi mà còn góp phần cảnh báo những lỗ hổng trong công tác quản lý thị trường và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Nhà báo Võ Mạnh Hùng đang tác nghiệp.

Nếu Võ Mạnh Hùng nổi bật với các cuộc điều tra về gian lận trong khai thác tài nguyên và buôn lậu xuyên biên giới thì nhà báo Nguyễn Trường Sơn, Ban Thời sự (VTV) lại được biết đến qua hàng loạt phóng sự thâm nhập các đường dây thực phẩm bẩn, hàng hóa không bảo đảm chất lượng và hoạt động buôn lậu ở khu vực biên giới.

Một trong những vụ việc gây tiếng vang là cuộc điều tra về cơ sở thu mua lợn bệnh, lợn chết ở Vĩnh Phúc rồi chế biến thành thịt bò khô, thịt trâu khô đưa ra thị trường. Để thu thập chứng cứ, nhóm phóng viên phải nhiều lần thâm nhập hiện trường, ghi hình bí mật và phối hợp với lực lượng chức năng kiểm tra đột xuất. Loạt phóng sự đã góp phần thúc đẩy việc hoàn thiện các quy định xử lý vi phạm về an toàn thực phẩm theo hướng nghiêm khắc hơn.

Nhà báo Trường Sơn cũng từng thực hiện điều tra về hoạt động buôn lậu trâu bò qua khu vực biên giới Lào Cai. Cuộc điều tra ghi nhận cách thức thương lái thu gom gia súc, tổ chức vận chuyển trái phép qua biên giới, qua đó phản ánh những nguy cơ thất thu ngân sách, mất kiểm soát nguồn gốc hàng hóa và những hệ lụy đối với hoạt động thương mại chính ngạch.

Từ những vụ việc cụ thể đó có thể thấy, báo chí không chỉ phản ánh hậu quả mà còn góp phần lần theo dấu vết các đường dây vi phạm, cung cấp thông tin ban đầu để cơ quan chức năng mở rộng điều tra và hoàn thiện cơ chế quản lý. Đây cũng chính là nền tảng để báo chí bước vào những mặt trận mới phức tạp hơn của thời kỳ hội nhập.

Đó là tình trạng gian lận xuất xứ, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, làm giả nhãn hiệu, sao chép kiểu dáng công nghiệp hoặc sử dụng trái phép chỉ dẫn địa lý. Đây là lĩnh vực có tính chuyên môn rất cao, đòi hỏi người làm báo không chỉ có kỹ năng điều tra mà còn phải hiểu biết về luật thương mại quốc tế, quy tắc xuất xứ, các hiệp định thương mại tự do cũng như cơ chế phòng vệ thương mại.

Một bài báo thiếu chính xác có thể gây ảnh hưởng tới doanh nghiệp chân chính. Ngược lại, nếu phát hiện và phản ánh đúng bản chất vụ việc, báo chí có thể giúp ngăn chặn những rủi ro lớn hơn đối với cả ngành hàng và hình ảnh quốc gia.

Bởi vậy, báo chí ngày nay đang trở thành một mắt xích quan trọng trong hệ sinh thái bảo vệ thương hiệu quốc gia, quyền sở hữu trí tuệ và tính minh bạch của hoạt động thương mại.

Rủi ro bủa vây và bản lĩnh người cầm bút

Đằng sau mỗi phóng sự điều tra là những tháng ngày theo đuổi thông tin, thâm nhập hiện trường và đối mặt với không ít rủi ro nghề nghiệp.

Nhìn từ bên ngoài, nhiều người chỉ thấy kết quả cuối cùng là những phóng sự "nổi sóng" dư luận. Ít ai biết rằng phía sau đó là những tháng ngày hóa thân thành người mua hàng, người lao động, thậm chí người quen của đối tượng để tiếp cận thông tin và thu thập chứng cứ.

Nhà báo Võ Mạnh Hùng kể lại những lần thâm nhập điểm nóng khai thác cát lậu tại Hưng Yên, nơi các đối tượng xã hội đen luôn túc trực cùng đàn chó béc giê hung dữ để cảnh giới. Có những lúc rời hiện trường, xe của anh bị hai chiếc xe tải bám đuổi quyết liệt như muốn "ăn tươi nuốt sống".

Hay trong một cuộc làm việc về ô nhiễm môi trường tại miền Trung, anh phải đối mặt với 17 người gồm lãnh đạo địa phương và doanh nghiệp trong điều kiện không được ghi âm, ghi hình. "Vũ khí" duy nhất của anh lúc đó chỉ là cuốn sổ, cây bút và một trí tuệ linh hoạt để lưu giữ bằng chứng mà vẫn đúng pháp luật.

Nhà báo Nguyễn Trường Sơn trong một phóng sự thâm nhập các đường dây thực phẩm bẩn.

Trong khi đó, nhà báo Trường Sơn từng phải đóng vai khách hàng để thâm nhập các cơ sở chế biến thực phẩm bẩn. Trong một vụ việc, chủ cơ sở đã cầm cuốc định tấn công anh khi phát hiện sự thật.

Điểm chung của những phóng viên điều tra là bản lĩnh nghề nghiệp và tinh thần theo đuổi sự thật đến cùng. Họ hiểu rằng giá trị lớn nhất của một tác phẩm điều tra không nằm ở lượng người xem hay sức lan tỏa trên mạng xã hội, mà ở những thay đổi tích cực mà nó tạo ra cho xã hội.

Đối mặt với những đường dây hàng giả nghìn tỷ là đối mặt với những âm mưu, thủ đoạn và cả sự đe dọa trực tiếp đến sức khỏe và tính mạng. Nhà báo Trường Sơn từng kể về lần thâm nhập mỏ than lậu, nơi đối tượng đặt súng lên bàn để "dằn mặt" phóng viên. Hay như vụ việc điều tra lò mổ lợn chết tại Vĩnh Phúc, ông chủ lò đã cầm cuốc định bổ thẳng vào đầu anh khi bị phanh phui hành vi vi phạm.

Bản lĩnh của người phóng viên không chỉ ở lúc đối mặt với nguy hiểm tại hiện trường mà còn là sự kiên định khi phải giải trình trước những đơn khiếu nại của doanh nghiệp vi phạm. Mỗi lần đối mặt với áp lực là một lần họ kiểm chứng lại sự thật, rèn giũa đạo đức nghề nghiệp để không gục ngã trước những cám dỗ vật chất hay sự đe dọa vũ lực.

Sự hy sinh của những người làm báo điều tra đôi khi còn mang những nỗi đau thầm lặng. Hình ảnh người hàng xóm giúp phóng viên Trường Sơn quay clip lò mổ lợn bệnh rồi không may tử nạn là một vết sẹo tâm lý khó phai mờ. Nó nhắc nhở rằng cuộc chiến chống thực phẩm bẩn, hàng giả không phải là một trò chơi, mà là cuộc chiến sinh tử vì sức khỏe cộng đồng.

Khi sự thật thúc đẩy thay đổi chính sách

Đằng sau những vụ việc được phanh phui, báo chí đã thể hiện được vai trò quan trọng nhất trong đấu tranh chống gian lận thương mại là khả năng tạo ra sự thay đổi về mặt pháp lý. Những loạt bài về thực phẩm chức năng giả, sữa dành cho trẻ em giả hay việc sử dụng nhựa thông để chế biến gia cầm đã làm nóng nghị trường Quốc hội. Từ những phản ánh thực tế của báo chí, nhiều kẽ hở pháp luật đã được bịt lại.

Nhà báo Võ Mạnh Hùng luôn tâm niệm về "báo chí giải pháp". Một minh chứng điển hình là loạt bài về hiểm họa môi trường mà anh theo đuổi hơn 5 năm. Từ những phản ánh thực tế về việc doanh nghiệp đối phó khi biết trước lịch thanh tra, Bộ Tài nguyên và Môi trường (cũ) đã điều chỉnh Luật Bảo vệ môi trường 2020, quy định việc thanh tra phải diễn ra đột xuất thay vì theo đề cương báo trước.

Tương tự, sau những phóng sự của nhà báo Trường Sơn, quy định về việc xử lý hình sự đối với hành vi tái phạm về vệ sinh an toàn thực phẩm đã được thắt chặt hơn. Việc sửa đổi Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 cũng có sự đóng góp không nhỏ từ những thực tiễn mà báo chí phản ánh.

Nhìn lại năm 2025, khi thương mại điện tử trở thành "chiến trường" chính của hàng giả, báo chí lại tiếp tục tiên phong vạch trần các thủ đoạn livestream bán hàng không rõ nguồn gốc của các KOL, TikToker nổi tiếng. Việc các cơ quan chức năng khởi tố nhiều vụ án hình sự liên quan đến hàng cấm và hàng giả xuất phát từ các phóng sự điều tra đã cho thấy báo chí chính là "cánh tay nối dài" hiệu quả của lực lượng quản lý thị trường và công an.

Thực tế cho thấy, không ít quy định pháp luật đã được điều chỉnh sau khi những lỗ hổng được báo chí phát hiện và phản ánh liên tục. Đó cũng là minh chứng rõ nét cho vai trò giám sát xã hội của báo chí trong nền kinh tế thị trường hiện đại.

Đặc biệt, nhà báo Võ Mạnh Hùng chia sẻ một góc nhìn nhân văn: mục đích của báo chí không phải là "đưa càng nhiều người vào tù càng tốt". Anh chọn cách tiếp cận mang tính thức tỉnh và định hướng. Thay vì quy kết để dồn họ vào đường cùng, anh cung cấp thông tin để cơ quan chức năng chấn chỉnh hệ thống, để doanh nghiệp và người thực thi pháp luật nhận ra sai phạm và thay đổi một cách căn cơ. "Báo chí nếu không mang tính nhân văn thì không thể đi sâu vào lòng công chúng", anh nhấn mạnh.

Tuy nhiên, cuộc chiến chống hàng giả, hàng nhái và gian lận xuất xứ không thể chỉ dựa vào cơ quan quản lý hay báo chí. Chủ thể giữ vai trò trung tâm vẫn là cộng đồng doanh nghiệp.

Trong bối cảnh các thị trường xuất khẩu ngày càng siết chặt yêu cầu về truy xuất nguồn gốc và minh bạch chuỗi cung ứng, doanh nghiệp cần coi việc tuân thủ là lợi thế cạnh tranh thay vì gánh nặng chi phí.

Các chuyên gia và nhà báo điều tra đều đưa ra khuyến nghị rằng doanh nghiệp cần chủ động bảo vệ "đứa con tinh thần" của mình bằng công nghệ. Việc ứng dụng tem truy xuất nguồn gốc, mã hóa dữ liệu và xây dựng hệ thống hậu kiểm chặt chẽ là điều kiện tiên quyết để chống lại gian lận xuất xứ.

Đặc biệt, doanh nghiệp cần coi báo chí là đồng minh chiến lược. Thay vì tìm cách né tránh hay che giấu lỗi sản phẩm, việc minh bạch thông tin và phối hợp với truyền thông để cảnh báo hàng giả sẽ giúp doanh nghiệp giữ vững niềm tin của khách hàng. Một thị trường minh bạch chỉ có thể được xây dựng khi có sự cộng hưởng giữa quyết tâm của Chính phủ, sự dấn thân của báo chí và trách nhiệm của cộng đồng doanh nghiệp.

Trong hành trình 101 năm báo chí cách mạng Việt Nam, chúng ta thấy rõ một điều rằng mỗi bài báo điều tra là một viên gạch xây dựng nên đạo đức xã hội, là thứ vũ khí sắc bén để thực thi công lý như những nhà báo như Võ Mạnh Hùng, Trường Sơn và hàng nghìn đồng nghiệp khác vẫn đang miệt mài mỗi ngày để bảo vệ lẽ phải. Họ chính là những người bảo vệ tiếng nói của người tiêu dùng yếu thế, là ngọn đuốc soi sáng những góc khuất của thị trường.

Thanh Hoa