Những 'chất gây nghiện' trong thế kỷ 21

Tác giả: Steward I. Donaldson, Matthew Dubin / NXB Trẻ

Dòng chảy - Khi bạn ở phiên bản tốt nhất

Trong cuốn sách này, hai nhà tâm lý học Stewart I. Donaldson và Matthew Dubin tiếp nối lý thuyết của Mihaly Csikszentmihalyi về “dòng chảy” - trạng thái con người hoàn toàn đắm chìm vào một hoạt động đến mức quên thời gian và mọi mệt mỏi. Đây là chìa khóa giúp con người sống trọn vẹn, tập trung và hạnh phúc giữa thế giới ngày càng phức tạp và biến động không ngừng.

Những ‘chất gây nghiện’ trong thế kỷ 21

Trạng thái dòng chảy mang lại cảm giác hứng khởi và tập trung cao độ. Tuy nhiên, khi quá say mê một hoạt động, con người dễ rơi vào nghiện ngập.

Trải nghiệm dòng chảy có thể cuốn hút đến mức gây nghiện. Ảnh: Health Digest.

“Khi ai đó trở nên quá phụ thuộc vào việc kiểm soát một hoạt động thú vị đến mức không thể chú ý đến bất cứ điều gì khác, họ sẽ đánh mất sự kiểm soát tối thượng, tức tự do lựa chọn nội dung của ý thức. Vì vậy, những hoạt động thú vị tạo nên dòng chảy cũng tiềm ẩn khía cạnh tiêu cực” (Csikszentmihalyi, 1990, tr. 62).

Trải nghiệm dòng chảy có thể cuốn hút đến mức gây nghiện. Theo International Classification of Diseases (ICD-10, Tổ chức Y tế Thế giới 1994, trích trong Schüler 2021), nghiện được định nghĩa là: “hành vi sử dụng một chất/tác nhân nào đó trở nên ưu tiên đến mức vượt lên trên những hành vi từng được đánh giá cao hơn”. Vì trải nghiệm dòng chảy thường tạo ra cảm giác dễ chịu nội tại, ta thường tìm cách lặp lại, và điều này có thể dẫn đến xu hướng nghiện.

​​Dòng chảy gắn liền với hành vi nghiện trong ba lĩnh vực: trò chơi điện tử, vận động, và sử dụng Internet.

Trong một nghiên cứu năm 2008, Thatcher và cộng sự đã khảo sát mối quan hệ giữa trạng thái dòng chảy và việc sử dụng Internet có vấn đề - được định nghĩa là “việc sử dụng Internet gây ra khó khăn về tâm lý, xã hội, học tập và/hoặc công việc” (Beard và Wolf, 2001, tr. 378). Họ nhận thấy trải nghiệm dòng chảy càng mạnh, thì mức độ sử dụng Internet có vấn đề càng tăng. Qua 17 năm kể từ nghiên cứu đó, Internet đã trở nên phức hợp hơn nhiều, với hàng loạt trang web, video, blog, diễn đàn và các nền tảng tương tác khác.

Nguy cơ quá tải dòng chảy (overflow) sẽ ngày càng lớn, đặc biệt khi ranh giới giữa thế giới vật lý và kỹ thuật số ngày càng mờ nhạt. Ví dụ, khi trình làng phiên bản đầu tiên của Apple Vision Pro năm 2024, Apple quảng bá rằng nó “kết hợp liền mạch nội dung kỹ thuật số với không gian vật lý của bạn”.

Steward I. Donaldson, Matthew Dubin / NXB Trẻ