Nhập siêu quay trở lại: Cơ hội và rủi ro

Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu liên tục gia tăng cho thấy mức độ kết nối và hội nhập của Việt Nam với kinh tế thế giới ngày càng sâu rộng. Ảnh: ST

Bài 1: Kỳ vọng phục hồi cán cân thương mại cuối năm

Tính đến ngày 07/6/2026, Việt Nam ghi nhận mức nhập siêu khoảng 15,36 tỷ USD. Tuy nhiên, với gần 94% kim ngạch nhập khẩu là máy móc, thiết bị và nguyên nhiên vật liệu, các cơ quan quản lý và chuyên gia nhận định đây là nhu cầu tích lũy tư liệu sản xuất, chuẩn bị cho một chu kỳ tăng trưởng và bứt phá mới của doanh nghiệp.

Chủ yếu nhập khẩu hàng hóa phục vụ đầu tư, mở rộng sản xuất

Lý giải về diễn biến nhập siêu, tại cuộc họp báo do Bộ Tài chính tổ chức đầu tháng 6, Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Đức Chi cho biết, kim ngạch xuất nhập khẩu là chỉ tiêu kinh tế vĩ mô quan trọng cần được theo dõi, đánh giá thường xuyên. Việc tổng kim ngạch xuất nhập khẩu liên tục gia tăng cho thấy mức độ kết nối và hội nhập của Việt Nam với kinh tế thế giới ngày càng sâu rộng.

Để đánh giá đúng bản chất của nhập siêu, cần phân tích cụ thể cơ cấu hàng hóa nhập khẩu. Theo Thứ trưởng Nguyễn Đức Chi, trong 6 tháng đầu năm 2026, giá xăng dầu thế giới tăng mạnh trong khi nhu cầu trong nước tiếp tục gia tăng. Sự cộng hưởng giữa yếu tố giá và nhu cầu tiêu dùng, sản xuất đã khiến kim ngạch nhập khẩu xăng dầu tăng cao, dẫn tới mức nhập siêu hơn 7 tỷ USD. Đây là mặt hàng thiết yếu phục vụ sản xuất, kinh doanh và đời sống nên nền kinh tế buộc phải nhập khẩu để bảo đảm hoạt động bình thường.

Bên cạnh đó, nhóm linh kiện, nguyên, nhiên vật liệu và máy móc, thiết bị ghi nhận mức nhập siêu trên 30 tỷ USD. Đáng chú ý, đây chủ yếu là những mặt hàng phục vụ đầu tư, mở rộng năng lực sản xuất và chuẩn bị cho các kế hoạch kinh doanh trong thời gian tới.

Theo Thứ trưởng Nguyễn Đức Chi, mặc dù mức nhập siêu hiện khoảng 15 tỷ USD, song cơ cấu nhập khẩu cho thấy nhiều tín hiệu tích cực. Thứ nhất, quy mô thương mại của nền kinh tế tiếp tục mở rộng. Thứ hai, nhập siêu chịu tác động đáng kể từ biến động giá cả quốc tế, đặc biệt là giá xăng dầu. Thứ ba, phần lớn kim ngạch nhập khẩu tập trung vào nguyên liệu, linh kiện và máy móc phục vụ sản xuất, cho thấy doanh nghiệp đang chủ động chuẩn bị nguồn lực cho giai đoạn phát triển tiếp theo.

"Nếu các điều kiện thuận lợi hơn trong thời gian tới, đặc biệt là các thỏa thuận về thuế quan và thương mại với Hoa Kỳ cũng như các đối tác khác được ký kết, doanh nghiệp sẽ có thêm cơ hội đẩy mạnh sản xuất và xuất khẩu", Thứ trưởng Nguyễn Đức Chi nhấn mạnh.

Theo ông, đây là cơ sở để kỳ vọng xuất khẩu của Việt Nam trong những tháng cuối năm sẽ tăng trưởng tích cực hơn, qua đó cải thiện cán cân thương mại và từng bước hướng tới trạng thái cân bằng, thậm chí quay trở lại xuất siêu.

Xe chở hàng thông quan qua Cửa khẩu quốc tế Móng Cái. Ảnh: ST

Kỳ vọng xuất khẩu tăng tốc, thu hẹp nhập siêu

Một yếu tố quan trọng giúp giảm bớt lo ngại về quy mô nhập siêu hiện nay là cơ cấu hàng hóa nhập khẩu. Cả Cục Hải quan và Cục Thống kê đều cho biết khoảng 93,9% kim ngạch nhập khẩu trong 5 tháng đầu năm là tư liệu sản xuất; trong đó máy móc, thiết bị, linh kiện và nguyên vật liệu chiếm tỷ trọng áp đảo. Các nhóm hàng phục vụ sản xuất công nghiệp như ô tô nguyên chiếc, kim loại thường, xơ sợi dệt, hóa chất và sản phẩm sắt thép cũng ghi nhận mức tăng đáng kể.

TS. Lê Duy Bình - Giám đốc Economica Việt Nam - phân tích, nhập siêu trong những tháng đầu năm thường diễn ra khi doanh nghiệp tăng cường nhập khẩu máy móc, thiết bị và nguyên liệu để phục vụ kế hoạch sản xuất cả năm. Vì vậy, cần đặt hiện tượng này trong chuỗi dữ liệu dài hạn thay vì chỉ đánh giá trên cơ sở số liệu ngắn hạn.

Ở góc nhìn khác, chuyên gia Đỗ Thiên Anh Tuấn và TS. Nguyễn Như Quỳnh - Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách tài chính (Bộ Tài chính) - cho rằng, trong bối cảnh địa chính trị quốc tế diễn biến phức tạp, không loại trừ khả năng doanh nghiệp Việt Nam đã chủ động tăng nhập khẩu sớm nhằm dự phòng rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng hoặc biến động giá đầu vào.

Đặc biệt, TS. Nguyễn Như Quỳnh lưu ý, giá dầu, cước vận tải biển và chi phí logistics tăng trong thời gian qua đã khiến giá trị nhập khẩu tăng lên ngay cả khi sản lượng không tăng tương ứng. Bên cạnh đó, việc Hoa Kỳ gia tăng thuế quan đối với hàng hóa Trung Quốc và mở rộng rà soát với một số quốc gia châu Á cũng thúc đẩy doanh nghiệp tại Việt Nam tăng nhập nguyên liệu, linh kiện và hàng trung gian để dự trữ. Do đó, ở thời điểm hiện tại, chưa có đủ cơ sở để khẳng định Việt Nam đã bước vào trạng thái "nhập siêu cấu trúc"; hiện tượng này nhiều khả năng mang tính thời vụ và sẽ thu hẹp khi xuất khẩu tăng tốc trong các tháng cuối năm.

Trước thực trạng trên, tại cuộc họp giữa tháng 6/2026, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn đã nhấn mạnh vai trò "kinh tế trưởng" của Bộ trong điều hành vĩ mô, đồng thời yêu cầu theo dõi sát diễn biến nhập siêu kéo dài. Thứ trưởng Trần Quốc Phương cũng đề nghị các đơn vị trực thuộc đánh giá đầy đủ tác động của nhập siêu tới tăng trưởng GDP và cán cân thanh toán quốc tế.

Giới chuyên gia nhận định, mặc dù chu kỳ tăng trưởng cao thường đi kèm với nhu cầu nhập khẩu nguyên liệu gia tăng, song việc nhập siêu quay trở lại vẫn cần được theo dõi thận trọng. Nếu xu hướng này kéo dài, áp lực lên tỷ giá và dự trữ ngoại hối sẽ ngày càng rõ nét do nhu cầu ngoại tệ tăng cao.

Đáng chú ý, diễn biến nhập siêu hiện nay cũng cho thấy những hạn chế mang tính cấu trúc của nền kinh tế, như sự phụ thuộc lớn vào máy móc, linh kiện nhập khẩu; khu vực doanh nghiệp trong nước liên tục nhập siêu, trong khi khu vực FDI vẫn là động lực xuất siêu chủ yếu…

Những vấn đề này sẽ được phản ánh trong bài viết tiếp theo./.

THÙY ANH