Nhạc Ngũ Âm – Di sản quý của đồng bào Khmer

Nhạc Ngũ Âm (Pin-peat) là loại hình âm nhạc dân gian, gắn bó chặt chẽ với các nghi lễ và sinh hoạt văn hóa trong những ngôi chùa và phum sóc của người Khmer. Theo các tài liệu nghiên cứu, nhạc Ngũ Âm có ảnh hưởng từ cung đình và tôn giáo của Ấn Độ từ xa xưa, cùng với một số quốc gia trong khu vực Đông Nam Á.

Trải qua thời gian, bên cạnh những yếu tố ngoại sinh được tiếp thu và duy trì, người Khmer ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long nói chung, ở TP Cần Thơ nói riêng, cũng đã có sự dung hòa, tiếp biến cho phù hợp với tính cách ứng xử và phong tục tập quán của mình.

Nhạc ngũ âm là di sản quý của người Khmer.

Về mặt hình thức, nhạc Ngũ Âm truyền thống của người Khmer là một dàn nhạc được hợp thành bởi 5 bộ nhạc cụ, làm từ 5 loại chất liệu khác nhau, bao gồm: bộ đồng, bộ sắt, bộ mộc, bộ hơi và bộ da.

Theo tiếng Khmer, nhạc Ngũ Âm được gọi là “Plêng Pinpeat”. Tên gọi ấy thể hiện yếu tố cấu tạo nên dàn nhạc đặc biệt này trong truyền thống. Nghệ sĩ Ưu tú Lâm Tấn Thê – Đoàn Nghệ thuật Khmer thành phố Cần Thơ chia sẻ: “Nhạc Pin-peat (ngũ âm) ngày xưa sở dĩ người ta gọi là Pin-peat vì ngày xưa khi chơi có nhạc cụ Pin, còn Peat tức là cồng lớn, cồng nhỏ có trong biên chế dàn nhạc từ trước, thì nó là như vậy. Mãi cho đến ngày nay, người ta có dàn Pin - peat nhỏ và lớn. Trong đó, nhạc cụ chủ đạo trong dàn nhạc này có Rô neat ek, Rô neat đek, vòng lớn, vòng nhỏ, trống Som phô, trống lớn và Sro Lay, theo đúng của nó phải như vậy. Tuy nhiên hiện nay, do thiếu Sro Lay nên người ta mới lược bớt, chỉ còn vài món như trên mà thôi”.

Nhạc Ngũ Âm – loại hình âm nhạc gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người Khmer Nam Bộ.

Về mặt nghệ thuật âm nhạc, dàn nhạc Ngũ Âm mang tính chất là dàn nhạc hòa tấu giao hưởng. Điều này đồng nghĩa với sự chuẩn mực và những yêu cầu rất cao về chất lượng nghệ thuật, khác với nhiều loại hình âm nhạc khác. Thực tế có thể khẳng định, đây chính là dòng nhạc cao cấp và được tổ chức khá chặt chẽ trong âm nhạc Khmer. Những định âm trong từng nhạc cụ, cũng như hòa âm của cả dàn nhạc, đều được cấu tạo một cách bài bản và khoa học.

Trong chuẩn mực nhất định, nhạc Ngũ Âm truyền thống hoàn toàn có thể sánh ngang về chức năng và ý nghĩa với những loại hình âm nhạc truyền thống tiêu biểu của các cộng đồng cư dân khác ở Việt Nam như: Cồng chiêng Tây Nguyên, Nhã nhạc cung đình Huế…

Cũng chính từ đó, việc học nhạc Ngũ Âm không chỉ là học để biết bài bản của từng bài nhạc, mà còn phải nắm được những yếu tố khoa học trong âm nhạc như: nốt nhạc, thang âm, điệu thức… thì mới có thể hòa tấu thành công một bài nhạc Ngũ Âm. Chia sẻ về việc dạy nhạc Ngũ Âm cho học viên, Nhạc sĩ Thạch Hải Vinh – Đoàn Nghệ thuật Khmer thành phố Cần Thơ cho biết: “Về mặt lý thuyết, chúng ta phải dạy cho học viên biết về 7 nốt nhạc chuẩn. Thứ hai là phải biết được thang âm, rồi sau đó mới dạy thực hành bài bản âm nhạc”.

Trình diễn nhạc ngũ âm quy mô lớn

Nhạc Ngũ Âm được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia vào năm 2019 và đóng vai trò rất quan trọng trong đời sống sinh hoạt tôn giáo, đồng thời tạo ra sự kết nối cộng đồng một cách tự nhiên và bền chặt. Từ sự quan tâm của Nhà nước, cùng với sự trân quý của cộng đồng, dàn nhạc Ngũ Âm ngày càng trở nên sống động và dần khẳng định những giá trị cao đẹp của một loại hình di sản văn hóa đặc biệt ở đất Nam Bộ.

Thạch Hồng - CTV Sê Rây/VOV-ĐBSCL